Nếu hỏi một độc giả trung thành của Stephen King họ bao nhiêu tuổi khi lần đầu biết đến “ông hoàng kinh dị”, câu trả lời thường rơi vào khoảng từ 12 đến 17. Những năm học trung học là lúc sức hút trực diện trong tác phẩm của King thể hiện rõ nhất. Cảm giác hồi hộp, rùng rợn và cả yếu tố tình dục xuất hiện mạnh mẽ. Dù sau này họ có tiếp tục đọc ông hay không, những chi tiết đặc trưng của King vẫn bám theo. Đó có thể là “REDRUM” trong The Shining, chiếc tủ lạnh trong It, hay con “ông kẹ” trong truyện ngắn The Boogeyman.

Chính The Boogeyman là tác phẩm để lại dấu ấn sâu đậm nhất với Caroline Bicks. Bà là học giả Shakespeare và tác giả của Cognition and Girlhood in Shakespeare’s World cùng Midwiving Subjects in Shakespeare’s England. Trong cuốn sách mới Monsters in the Archives: My Year of Fear with Stephen King (phát hành ngày 21.4, Hogarth), bà viết: “‘The Boogeyman’ đã làm với tôi điều mà một truyện kinh dị xuất sắc luôn làm được, như King từng nói. Nó len vào trung tâm đời sống của bạn và tìm ra cánh cửa bí mật dẫn đến căn phòng mà bạn tin rằng chỉ mình bạn biết.”

Từ đó, một câu hỏi tự nhiên xuất hiện. Làm thế nào một học giả Shakespeare lại chuyển từ nghiên cứu nghề đỡ đẻ và tuổi thiếu nữ thời Elizabeth sang khai thác các tác phẩm đầu tay của King cho công chúng rộng rãi. Câu trả lời nghe như một cốt truyện quen thuộc của chính King. Các nhân vật, thường là nhà văn, bước vào môi trường mới rồi bị cuốn vào một dự án ám ảnh họ.

Năm 2017, Bicks nhận vị trí Stephen E. King Chair in Literature tại Đại học Maine, nơi King từng theo học. Bà được tuyển với chuyên môn Phục Hưng. Tuy nhiên, sau khi gặp King, bà bắt đầu tiếp cận kho lưu trữ cá nhân của ông. Từ đây, bà tìm lời giải cho câu hỏi đã theo mình suốt nhiều thập kỷ: King đã viết những câu chuyện khiến bà sợ hãi từ khi còn nhỏ bằng cách nào.

Cuốn sách của Bicks đi sâu vào quá trình viết và chỉnh sửa của năm tác phẩm đầu tay gồm Pet Sematary, The Shining, Night Shift, Salem’s Lot và Carrie. Bà sử dụng các bản thảo chưa từng công bố, thư từ giữa King và biên tập viên, cùng ghi chép cá nhân trong kho lưu trữ. Với mỗi cuốn, bà tập trung vào một yếu tố cốt lõi mà King phát triển qua nhiều bản thảo. Chính yếu tố này khiến tác phẩm trở nên ám ảnh với bà và hàng triệu độc giả khác. Chẳng hạn, bà chỉ ra cách ông khai thác tâm lý trẻ em trong Salem’s Lot hay cách ông xử lý quá trình trưởng thành của chính mình qua các truyện trong Night Shift.

Từ việc phân tích này, Bicks liên tục đặt King cạnh Shakespeare. Bà nhắc đến cách King sử dụng âm thanh của từ ngữ để tạo cảm xúc trong Pet Sematary, đặc biệt là sự lặp lại của “gritty” và “grating”. Theo bà, nhịp điệu này gợi đến câu thơ năm nhịp trong kịch Shakespeare. Bà cũng phân tích ảnh hưởng của Hamlet lên The Shining, khi so sánh Jack Torrance với Hamlet và Wendy với Ophelia. Ở các bản thảo sớm, cuốn sách từng được chia thành năm hồi, cho thấy King cũng vận dụng cấu trúc bi kịch kiểu Shakespeare.

Không dừng lại ở đó, Bicks đặc biệt thích thú khi so sánh Macbeth và Carrie. Phân tích này xoay quanh một ý tưởng bà từng nghiên cứu trong cuốn sách đầu tay. Bà giải thích rằng ở thời Shakespeare, nhiều người tin não của các cô gái thay đổi mạnh khi bước vào tuổi dậy thì. Trí tưởng tượng, ký ức và khả năng tư duy phát triển rõ rệt, tạo ra sự khác biệt với nam giới và cả phụ nữ trưởng thành.

Từ các so sánh này, một nhận định quen thuộc xuất hiện. Việc một học giả Shakespeare tìm thấy dấu vết của Shakespeare trong King không gây bất ngờ. Tuy nhiên, khi đọc xong Monsters in the Archives, cuốn sách nhắc đến Shakespeare trên 29 trang, người đọc có thể nhận ra một ý lớn hơn. Bicks không nói thẳng, nhưng xuyên suốt cuốn sách là một câu hỏi: King và Shakespeare có điểm chung cốt lõi nào.

Để hiểu câu hỏi này, cần nhìn vào vị thế của King. Ông là một tác giả cực kỳ ăn khách kể từ khi xuất bản Carrie năm 1974, với hơn 400 triệu bản sách bán ra toàn cầu. Giới phê bình công nhận ông muộn hơn. Sự công nhận này được củng cố bằng Huy chương Đóng góp Xuất sắc cho Văn học Mỹ của National Book Foundation năm 2003. Một năm trước đó, người nhận giải là Philip Roth, biểu tượng của văn học được giới phê bình đánh giá cao trong nửa sau thế kỷ 20. Từ đó, King dần được xem là một trong những nhà văn vừa phổ biến vừa xuất sắc của Mỹ.

Tuy nhiên, tranh cãi không biến mất. Giải thưởng năm 2003 đã gây nhiều phản ứng trái chiều. Nhà phê bình Harold Bloom, người ủng hộ Shakespeare, viết trên Los Angeles Times rằng đây là “một bước tụt mới trong quá trình làm nghèo đời sống văn hóa”. Ông từng gọi King là tác giả của những truyện rẻ tiền và cho rằng cách gọi này vẫn còn quá nhẹ. Theo Bloom, King không có điểm chung với Edgar Allan Poe và là một nhà văn yếu kém nếu xét từng câu, từng đoạn, từng cuốn.

Trong hai thập kỷ sau đó, nhiều ý kiến chỉ trích tiếp tục lặp lại quan điểm này. King bán sách rất tốt, nhưng câu hỏi vẫn tồn tại: Ông có thực sự viết hay không, và liệu ông có thể đứng cùng hàng với Shakespeare không.

Ẩn sau lập luận của Bloom là một giả định rõ ràng. Ông cho rằng độc giả nên rời bỏ King để chuyển sang những tác phẩm “nghiêm túc” hơn. Ông đưa ra các tên tuổi như Thomas Pynchon, Don DeLillo và Cormac McCarthy như lựa chọn xứng đáng hơn. Nhìn lại, phần còn lại của bài viết giống như bước mở đầu cho các tranh luận văn hóa sau này, khi ông dành nhiều dung lượng để chỉ trích các nữ nhà văn.

Trải nghiệm của người viết bài này lại đi theo hướng khác. Người viết đọc King lần đầu năm 33 tuổi, sau khi đã đi qua phần lớn “kinh điển phương Tây” mà Bloom đề cao. Trước đó, người viết cũng đánh giá thấp King vì cho rằng ông thiếu chiều sâu. Khi thực sự đọc, một hình ảnh khác dần hiện ra.

Ngay cả những người hâm mộ trung thành nhất của King, và cả chính ông, cũng thừa nhận nhiều phần trong tác phẩm của ông không thực sự xuất sắc. Điều này dễ hiểu khi ông đã viết gần 70 tiểu thuyết và hơn 200 truyện ngắn. Tác phẩm của ông được dịch sang 52 ngôn ngữ và chuyển thể hơn 100 lần cho điện ảnh và truyền hình. Tuy vậy, khi đọc kỹ, người ta vẫn nhận ra chất lượng vượt trội trong nhiều tác phẩm, đặc biệt là các tiểu thuyết hay nhất.

Theo nhà văn Walter Mosley, điểm mạnh của King nằm ở “khả năng gần như bản năng trong việc hiểu nỗi sợ hình thành nên tâm lý của tầng lớp lao động Mỹ”. Ông hiểu nỗi sợ ở nhiều cấp độ, từ những thế lực siêu nhiên đến cảm giác cô đơn, nghèo đói, đói khát và bất định.

Chính từ đây, mối liên hệ với Shakespeare trở nên rõ hơn. Dù thường viết trong khuôn khổ thể loại, nhân vật và bối cảnh của King vẫn mang độ chân thực đáng kinh ngạc, cả về cảm xúc lẫn trực giác. Có lúc It giống như một tác phẩm phi hư cấu khi King tái hiện thị trấn Derry và lịch sử của nó một cách chi tiết, dù câu chuyện xoay quanh một tên quỷ hề. Cách tiếp cận này phản ánh quan niệm của King về viết lách. Ông từng nói với The New Yorker rằng câu chuyện giống như hóa thạch nằm trong lòng đất. Trong On Writing, ông cho rằng nhiệm vụ của nhà văn là dùng công cụ của mình để đưa những “hóa thạch” đó lên bề mặt một cách nguyên vẹn nhất.

Những phát hiện của Bicks đã củng cố cách ví von này. Trong quá trình chỉnh sửa, King thường loại bỏ các yếu tố kinh dị lộ liễu và đẫm máu, đồng thời đưa nhân vật tiến gần hơn với đời sống thực. Gage trong Pet Sematary chuyển từ một hình tượng sát thủ đơn giản thành một thực thể mơ hồ. Carrie từ một sinh vật gần như quỷ dữ trong bản thảo đầu trở thành một cô gái bình thường với năng lực kỳ lạ trong bản cuối. Cách làm này khiến họ trở nên đáng sợ hơn, vì thực tế luôn gây bất an mạnh hơn tưởng tượng đơn giản.

Từ đó, có thể thấy rõ cách King xây dựng sức hút. Ông đặt những chủ đề lớn vào các câu chuyện dễ tiếp cận, từ cái ác đến tuổi thơ và bản sắc của nơi chốn. Nhờ vậy, ông chạm vào những phần nhạy cảm nhất của tâm lý con người, đồng thời vẫn giữ được sức hút với độc giả đại chúng. Ông cũng không giới hạn ở thể loại kinh dị. Sau giai đoạn đầu, ông tiếp tục khẳng định vị thế ở nhiều thể loại khác như trinh thám, khoa học viễn tưởng và đặc biệt là giả tưởng.

Shakespeare cũng đi theo con đường tương tự. Dù thông tin về cách ông viết không nhiều, các tài liệu cho thấy ông sáng tác nhanh và trôi chảy. Ông tạo ra số lượng lớn tác phẩm xuất sắc trong cả bi kịch lẫn hài kịch. Bloom viết trong Shakespeare: The Invention of the Human rằng tài năng lớn nhất của Shakespeare là xây dựng những nhân vật có chiều sâu tâm lý, đồng thời vẫn hấp dẫn mọi tầng lớp khán giả, kể cả những người mua vé rẻ nhất. Khi còn sống, Shakespeare là một tác giả đại chúng. Danh tiếng kinh điển đến sau đó.

Bloom từng khẳng định việc khắc họa con người luôn là giá trị cao nhất của văn chương. Nếu áp theo tiêu chí này, King nổi bật. So sánh ông với Shakespeare có giới hạn, giống như đặt Bob Dylan cạnh Mozart, vì bối cảnh quá khác biệt. Tuy nhiên, trong thời đại mà người đọc có thể tiếp cận mọi văn bản chỉ trong vài giây, việc hiểu cách các tác giả đối thoại với nhau qua thời gian vẫn rất cần thiết. Rất khó tìm một nhà văn đương đại nào vừa viết nhiều, vừa giữ được chất lượng, vừa giải trí, vừa giàu kịch tính, lại chạm tới lượng độc giả rộng như King.

Cuối cùng, câu hỏi về sự kết hợp giữa tính đại chúng và giá trị nghệ thuật vẫn phụ thuộc vào gu đọc. Tuy vậy, Shakespeare là minh chứng rõ ràng rằng điều này có thể xảy ra. Tác phẩm của ông được chuyển thể liên tục, được đọc trên toàn thế giới và dễ tiếp cận hơn nhiều người nghĩ. Đồng thời, chúng vẫn mang lại khoái cảm thẩm mỹ mạnh mẽ. Bicks là một ví dụ rõ nét. Bà là học giả, là người từng dễ lo âu từ nhỏ và cũng là một độc giả say mê. Bà có thể bước sâu vào cả Shakespeare lẫn Stephen King và tìm thấy sự thoải mái ở cả hai.