Chỉ cần vài tín hiệu hạ nhiệt, giá dầu dịu xuống, chứng khoán bật tăng, nhà đầu tư thở phào. Nhưng trong cuộc khủng hoảng Mỹ - Iran hiện nay, cảm giác yên tâm có thể đến quá sớm.

Một lệnh ngừng bắn tạm thời đang tồn tại. Những tuyên bố ngoại giao liên tục xuất hiện. Tin tức về các cuộc gặp tại Islamabad, các phái đoàn chuẩn bị lên đường, những phát biểu mềm giọng từ hai phía khiến nhiều người tin rằng giai đoạn căng thẳng nhất đã qua. Thực tế phức tạp hơn nhiều.

Lệnh ngừng bắn hiện giống khoảng nghỉ giữa hai hiệp đấu hơn là dấu mốc kết thúc xung đột. Trên mặt biển, eo Hormuz vẫn trong trạng thái bất ổn. Trên bàn đàm phán, khác biệt giữa Washington và Tehran còn nguyên. Trong tính toán chiến lược của cả hai bên, mỗi bên đều cho rằng mình vẫn còn đòn bẩy đủ mạnh để buộc đối thủ nhượng bộ thêm.

Đó là nguyên nhân khiến nguy cơ leo thang vẫn rất cao.

Mỹ tin rằng sức ép kinh tế và quân sự sẽ làm Iran xuống thang. Việc điều thêm binh sĩ tới khu vực, siết kiểm soát hàng hải, tăng hiện diện hải quân cho thấy Washington muốn giữ ưu thế. Với chính quyền Trump, gây áp lực tối đa vẫn là phương án quen thuộc.

Iran lại có niềm tin riêng. Tehran hiểu rằng nước này sở hữu vị trí địa lý đủ sức gây chấn động kinh tế toàn cầu. Chỉ cần eo Hormuz gián đoạn, giá năng lượng lập tức biến động, chuỗi cung ứng thế giới rung lắc, các nước nhập khẩu dầu khí chịu áp lực lớn. Đây là lá bài mà Iran nhiều lần sử dụng trong những thời điểm căng thẳng.

Khi cả hai bên cùng tin đối phương sẽ mệt mỏi trước, xung đột thường kéo dài.

Nhiều người đang nhìn cuộc khủng hoảng này qua lăng kính quân sự. Thực ra, tác động kinh tế mới là nơi sức nóng lan rộng nhất. Hormuz là tuyến vận tải năng lượng quan trọng bậc nhất thế giới, nơi khoảng một phần năm lượng dầu thương mại toàn cầu đi qua. Mọi gián đoạn tại đây đều được phản chiếu gần như ngay lập tức vào giá dầu, chi phí vận tải và lạm phát.

Tác động đầu tiên là nhiên liệu. Nếu vận chuyển kéo dài bất ổn, các hãng hàng không sẽ đối mặt chi phí nhiên liệu phản lực tăng mạnh. Tác động kế tiếp là nông nghiệp. Giá phân bón vốn gắn chặt với giá khí đốt và năng lượng có thể leo thang, từ đó đẩy chi phí sản xuất lương thực tăng theo. Sau cùng, người tiêu dùng toàn cầu là bên gánh phần lớn hóa đơn.

Châu Âu đặc biệt nhạy cảm với kịch bản này. Sau nhiều năm tìm cách đa dạng nguồn cung năng lượng, khu vực này lại đứng trước thêm một biến số mới từ Trung Đông. Các nền kinh tế châu Á cũng khó đứng ngoài vòng xoáy khi phụ thuộc lớn vào dầu nhập khẩu.

Vì vậy, hòa bình lúc này mang giá trị kinh tế rất lớn. Nhưng hòa bình chỉ bền khi hai bên chấp nhận nhượng bộ những lợi ích cốt lõi, điều chưa xuất hiện rõ ràng.

Iran muốn giảm trừng phạt, bảo vệ lợi ích an ninh và duy trì ảnh hưởng khu vực. Mỹ muốn tự do hàng hải, hạn chế chương trình hạt nhân và kiềm chế năng lực quân sự của Tehran. Đây đều là các hồ sơ từng mất nhiều năm thương lượng trong quá khứ.

Bởi thế, kỳ vọng mọi việc được giải quyết chỉ trong vài ngày là quá lạc quan.

Khả năng cao hơn là giai đoạn tới sẽ diễn ra theo chu kỳ quen thuộc: đàm phán rồi căng thẳng, căng thẳng rồi lại đàm phán. Mỗi vòng đối đầu tạo thêm sức ép, mỗi vòng tiếp xúc nhằm tránh vượt lằn ranh chiến tranh toàn diện. Hai tiến trình này có thể diễn ra song song.

Thị trường thường thích những tín hiệu dễ chịu. Một phát biểu mềm mỏng, một chuyến bay chở phái đoàn, một thông báo kéo dài ngừng bắn đều đủ tạo tâm lý tích cực. Nhưng giới đầu tư từng nhiều lần đánh giá thấp khả năng khủng hoảng quay trở lại.

Thứ “déjà-vu” của Trung Đông là bất ổn thường trở lại đúng lúc người ta nghĩ nó đã qua.

Nếu Washington tiếp tục nâng sức ép và Tehran đáp trả bằng công cụ năng lượng, thế giới sẽ bước vào giai đoạn rủi ro mới. Nếu cả hai chọn lối thoát thực dụng hơn, khu vực có thể tránh được cú sốc lớn. Hiện tại, khả năng thứ nhất vẫn chưa hề biến mất.

Điều đáng lo nhất của cuộc khủng hoảng Iran lúc này là cảm giác hòa bình đang đến gần trong khi nền móng cho hòa bình còn rất mỏng.