Hệ sinh thái AI của Trung Quốc có một điểm khác biệt lớn khi so với Thung lũng Silicon: Họ chọn mã nguồn mở.

Trong khi các tập đoàn lớn của Mỹ chạy đua xây dựng những hệ thống ngày càng tinh vi và khẳng định chỉ họ mới có thể kiểm soát, các phòng thí nghiệm Trung Quốc lại phát hành công nghệ miễn phí.

Mã nguồn mở cho phép bất kỳ ai sử dụng, tải xuống và phát triển tiếp một mô hình. Trước đây, nhiều người xem đây là chủ đề hẹp, chủ yếu dành cho giới lập trình. Nhưng khi một công nghệ kéo theo hàng ngàn tỉ USD đầu tư và dồn quyền lực vào tay số ít, cách tiếp cận này trở thành đối trọng rõ rệt. Vì vậy, trong suốt một năm qua, tôi đã ủng hộ hướng đi này và kêu gọi Mỹ xây dựng chiến lược riêng.

Tuy nhiên, lợi thế đó có thể không kéo dài. Mô hình R1 của DeepSeek từng tạo bước đột phá và đẩy thị trường AI tăng tốc mạnh, nhưng cái giá đang dần lộ diện. Đầu tháng này, tập đoàn Alibaba ra mắt mô hình AI độc quyền thứ ba. Động thái này đi ngược cách tiếp cận mở từng giúp hệ sinh thái Trung Quốc bứt phá và làm dấy lên lo ngại rằng xu hướng đảo chiều đã bắt đầu.

Áp lực thực ra đã tồn tại từ trước. Phát hành mã nguồn mở mang lại uy tín và giúp các phòng thí nghiệm nhỏ thu hút sự chú ý toàn cầu. Tuy nhiên, cách làm này không tạo ra nguồn thu để bù đắp chi phí khổng lồ cho việc huấn luyện và vận hành AI. Dù vậy, việc chia sẻ miễn phí vẫn phục vụ mục tiêu chiến lược khi làm suy yếu lợi thế mà Mỹ xây dựng thông qua đầu tư lớn vào hạ tầng AI.

Sự thay đổi của Alibaba chưa phản ánh toàn cảnh. Một phần lý do khiến giới phát triển lo ngại là dòng mô hình Qwen của hãng đang phổ biến nhất thế giới và chiếm hơn một nửa lượt tải các mô hình mã nguồn mở. Qwen cũng là lớp nền được dùng rộng rãi trong giới nghiên cứu để phát triển các phiên bản tinh chỉnh nhỏ hơn. Những mô hình này xuất hiện từ các dự án AI của chính quyền Singapore đến các phòng thí nghiệm học thuật tại các nước đang phát triển.

Nhờ đó, AI chi phí thấp của Trung Quốc trở thành lựa chọn quen thuộc ở các thị trường nhạy cảm về giá tại Nam bán cầu và ngày càng lan sang cả Thung lũng Silicon. Tháng trước, startup lập trình Cursor, được định giá 29,3 tỉ USD vào tháng 11, cho biết mô hình Composer 2 của họ một phần dựa trên Kimi K2.5 của Moonshot tại Bắc Kinh, qua đó xác nhận các đồn đoán lâu nay. Một đối tác tại quỹ Andreessen Horowitz ước tính khoảng 80% các công ty trình bày với họ có sử dụng AI mã nguồn mở đều đang dùng mô hình Trung Quốc.

Thoạt nhìn, Trung Quốc có thể khó duy trì cách làm này, nhưng từ bỏ còn tốn kém hơn. Chiến lược mã nguồn mở giữ vai trò trung tâm trong quá trình trỗi dậy của AI nước này. Các phòng thí nghiệm công bố trọng số, tức các tham số số học thể hiện những gì mô hình đã học, để người khác tiếp tục phát triển, học hỏi và chưng cất thành sản phẩm mới. Điều này thúc đẩy tốc độ đổi mới và lan tỏa vào toàn bộ nền kinh tế. Bắc Kinh đã ghi nhận xu hướng này và dành sự ủng hộ, xem mã nguồn mở là trụ cột trong tham vọng công nghệ.

Ngay cả trước làn sóng AI, mã nguồn mở đã gắn chặt với văn hóa công nghệ tại Trung Quốc, nơi người dùng nổi tiếng không muốn trả tiền cho phần mềm. GitHub vẫn là một trong số ít nền tảng lớn của phương Tây còn truy cập được sau “Vạn lý Tường Lửa”. Một cựu nhân viên GitHub cho rằng chính sự cởi mở này tạo nên nguồn nhân lực và góp phần giúp Trung Quốc đào tạo khoảng một nửa số nhà nghiên cứu AI trên thế giới.

Các mô hình mở thường chậm hơn mô hình độc quyền khoảng sáu tháng, nhưng khoảng cách này vẫn giữ ở mức hẹp đáng ngạc nhiên. Điều đó đặt ra câu hỏi khó cho những công ty như OpenAI: làm sao biện minh cho mức định giá 852 tỉ USD khi đối thủ Trung Quốc phát hành công nghệ gần tương đương mà không thu phí.

Tình hình này cũng gây lo ngại tại Washington. Một bản tư vấn gửi các nhà lập pháp Mỹ tháng trước cảnh báo Trung Quốc đang đặt cược toàn diện vào mã nguồn mở trong AI và điều này đe dọa vị thế dẫn đầu của Mỹ. Báo cáo mô tả một vòng quay mạnh khi việc áp dụng AI Trung Quốc trên toàn cầu tạo ra phản hồi liên tục, từ đó thúc đẩy cải tiến và mở rộng sử dụng.

Vì vậy, khả năng từ bỏ hoàn toàn là thấp. Các phòng thí nghiệm Trung Quốc có thể chuyển sang mô hình kết hợp, vừa mở vừa độc quyền, nhưng khó rời bỏ chiến lược này.

Những lo ngại vẫn có cơ sở, nhất là sau làn sóng chú ý và các vấn đề an ninh mạng xoay quanh mô hình Mythos mới của Anthropic. Nhiều ý kiến cho rằng mã nguồn mở có thể tiềm ẩn rủi ro. Các lo ngại này cần được xem xét nghiêm túc, nhưng một phần mang tính phản xạ. Các tác nhân xấu muốn vũ khí hóa những mô hình lớn vẫn cần nguồn lực tính toán khổng lồ. Đồng thời, tính mở cũng tạo ra cơ chế giám sát khi nhiều người cùng kiểm tra lỗi và lỗ hổng. Phương án còn lại là thông điệp quen thuộc của Big Tech rằng hãy tin họ. Ở giai đoạn này, điều đó chưa đủ thuyết phục.

Dù vậy, cạnh tranh khốc liệt trong nước đang buộc các công ty Trung Quốc tìm cách kiếm tiền. Startup Zhipu và MiniMax đã niêm yết, qua đó làm tăng áp lực từ cổ đông. Alibaba, sau khi tái cơ cấu đội ngũ nghiên cứu AI, cũng đang tìm cách bù đắp chi phí. Giữ kín các mô hình tiên tiến nhất và thu phí là một cách thoát khỏi cuộc đua giảm giá đã chi phối ngành. Cần lưu ý rằng ngành AI Trung Quốc chưa bao giờ đồng nhất. ByteDance từ lâu đã giữ kín các mô hình của mình.

Việc Alibaba thay đổi có thể giống một bước ngoặt, nhưng quá trình chuyển dịch khó diễn ra đồng loạt. Các hệ thống mã nguồn mở của Trung Quốc nhiều khả năng vẫn chiếm ưu thế trong vài năm tới, ngay cả khi mô hình kinh doanh thay đổi. Bài kiểm tra tiếp theo sẽ là DeepSeek. Bản phát hành được chờ đợi của họ sẽ cho thấy liệu “nhà vô địch quốc gia” muốn giữ truyền thống mà họ góp phần thúc đẩy hay sẽ đẩy nhanh quá trình suy giảm.