Làn sóng đầu tư vào trung tâm dữ liệu và hạ tầng tính toán cho AI vẫn đang tạo ra những khoản chi khổng lồ. Theo ước tính sơ bộ của Bloomberg Businessweek Việt Nam (trong một báo cáo sẽ công bố vào trung tuần tháng 9.2026) thì chỉ tính đến năm 2030, thế giới chi khoảng 7.000 tỉ USD cho các trung tâm dữ liệu.

Để hình dung con số này lớn chừng nào thì có thể quy đổi dễ hiểu là nó xấp xỉ tổng số GDP Việt Nam từ 2026 đến 2030 (theo một số dự báo), ước đoán nó cũng tương đương với tổng số tiền để khoảng 1,4 tỉ người dân Trung Quốc đảm bảo sinh hoạt cơ bản trong 3 năm.

Khoản tiền khổng lồ này đang biến trung tâm dữ liệu thành một lớp tài sản mới với quy mô chưa từng có. Các tập đoàn công nghệ cần vay hàng trăm tỉ USD để xây dựng cơ sở hạ tầng, trong khi ngân hàng, quỹ đầu tư, công ty bảo hiểm và các định chế tài chính phải tìm cách xác định giá trị của những tài sản mà vòng đời kinh tế vẫn còn nhiều bất định.

Đây là điểm khiến cuộc đua AI trở thành bài toán lớn hơn câu chuyện xây thêm máy chủ. Phía sau mỗi trung tâm dữ liệu là một chuỗi tài chính kéo dài từ ngân hàng cung cấp tín dụng, nhà đầu tư mua trái phiếu, công ty bảo hiểm nhận bảo lãnh rủi ro cho đến các quỹ đứng sau những cấu trúc tài chính phức tạp. Nếu nhu cầu tính toán tăng đúng như kỳ vọng, tất cả đều có thể hưởng lợi. Nếu tốc độ tăng trưởng chậm lại, rủi ro sẽ lan qua nhiều lớp của hệ thống tài chính.

Phố Wall đã dành nhiều năm mở rộng hạn mức tín dụng để theo kịp nhu cầu hạ tầng AI. Bốn nhà cung cấp dịch vụ đám mây lớn gồm Amazon, Microsoft, Alphabet và Meta đã ký các hợp đồng thuê trung tâm dữ liệu có tổng giá trị vượt 1,5 ngàn tỉ USD kể từ khi cuộc bùng nổ AI bắt đầu, trong đó có những cam kết chưa đi vào hoạt động. Các ngân hàng cũng liên tục tìm cách huy động thêm vốn để đáp ứng nhu cầu của nhóm khách hàng công nghệ.

Nhưng tốc độ này đang bắt đầu gặp giới hạn. Thị trường nợ 11,7 ngàn tỉ USD của Mỹ đã trở thành một nguồn vốn quan trọng cho các nhà cung cấp đám mây, đến mức một số tổ chức phải tìm kiếm nhà đầu tư ở nước ngoài để mở rộng nguồn tiền. Giới tài chính ngày càng quan tâm đến việc ai sẽ thực sự gánh rủi ro nếu những khoản đầu tư hôm nay không tạo ra dòng tiền như dự kiến.

Một trong những vấn đề lớn nhất nằm ở tuổi thọ của tài sản. Trung tâm dữ liệu được xây dựng để hoạt động trong nhiều năm, trong khi công nghệ chip và kiến trúc AI thay đổi với tốc độ rất nhanh. Một hệ thống máy chủ được xem là hiện đại khi dự án bắt đầu có thể trở nên kém hiệu quả trước khi khoản vay xây dựng nó được thanh toán hết.

Giới phân tích tài chính đặc biệt chú ý đến khoảng cách giữa thời hạn tài trợ và tốc độ lỗi thời của công nghệ. Nếu một trung tâm dữ liệu mất khả năng cạnh tranh trước khi hợp đồng thuê kết thúc, giá trị tài sản thế chấp có thể giảm mạnh. Nhà đầu tư khi đó phải đối mặt với một tài sản có chi phí xây dựng rất cao nhưng khó tìm được khách hàng mới.

Thương vụ phát hành 4,4 tỉ USD trái phiếu của QTS để tài trợ cho một trung tâm dữ liệu tại Fayetteville, Georgia hồi tháng 4 cho thấy vấn đề này rõ hơn. Đợt phát hành thu hút lượng đăng ký gần gấp ba lần quy mô chào bán nhờ hợp đồng dài hạn với Microsoft. Nhưng một điều khoản trong cấu trúc khoản nợ quy định trung tâm dữ liệu chưa thể hoàn tất việc trả nợ trước khi hợp đồng thuê ban đầu kết thúc. Nếu khách thuê không gia hạn, tài sản sẽ phải tìm khách hàng mới để duy trì dòng tiền.

Đến tháng 8, QTS phát hành khoản nợ mới với lợi suất trên 7,2%, cao hơn đáng kể mức 5,7% của đợt phát hành hồi tháng 4. Giới tài chính xem đây là dấu hiệu cho thấy nhà đầu tư bắt đầu đòi hỏi mức bù rủi ro cao hơn đối với tài sản trung tâm dữ liệu, ngay cả khi tài sản đó có hợp đồng với những doanh nghiệp công nghệ lớn nhất thế giới.

Sự thay đổi này rất đáng chú ý bởi chỉ vài tháng trước, tên tuổi của một Big Tech gần như đủ để tạo cảm giác an toàn cho nhà đầu tư. Hiện nay, giới đầu tư đang soi kỹ hơn thời hạn hợp đồng, điều kiện gia hạn, khả năng tìm khách thuê mới và giá trị còn lại của trung tâm dữ liệu sau một thập kỷ.

Các ngân hàng cũng đang tìm cách giảm lượng rủi ro nằm trên bảng cân đối kế toán. Một số cấu trúc tài chính sử dụng công ty mục đích đặc biệt, hay SPV, để đưa dự án ra khỏi bảng cân đối của công ty công nghệ và chuyển một phần rủi ro sang nhà đầu tư bên ngoài. Những hợp đồng thuê dài hạn được sử dụng làm tài sản bảo đảm cho các hạn mức tín dụng có thể lên tới hàng trăm tỉ USD.

Thỏa thuận giữa Broadcom với Blackstone và Apollo là một ví dụ. Các hợp đồng thuê trung tâm dữ liệu được sử dụng làm cơ sở cho một hạn mức tài chính tiềm năng trị giá hàng trăm tỉ USD. Dòng tiền thuê ổn định trong dài hạn giúp các nhà cho vay chấp nhận mức lãi suất thấp, tương tự những khoản tài trợ dành cho các doanh nghiệp có chất lượng tín dụng cao.

Nhưng thị trường đang thay đổi. Số lượng sổ sách bán nợ mới, một chỉ dấu về mức độ quan tâm của nhà đầu tư khi các ngân hàng đưa khoản vay ra thị trường, đã giảm đáng kể trong năm nay. Giới tài chính cho rằng sự thận trọng này có thể tiếp tục nếu các dự án mới ngày càng phụ thuộc vào những giả định lạc quan về nhu cầu AI trong 10 hoặc 15 năm tới.

Rủi ro còn đến từ một yếu tố nằm ngoài khả năng kiểm soát của các công ty công nghệ: cộng đồng địa phương. Trung tâm dữ liệu tiêu thụ lượng điện và nước rất lớn, trong khi nhiều khu vực tại Mỹ đang phải cân đối nguồn điện cho hộ gia đình và doanh nghiệp. Khi hàng chục dự án cùng xuất hiện, người dân bắt đầu đặt vấn đề về chi phí mà họ phải gánh chịu để phục vụ các công ty công nghệ.

Theo khảo sát của Gallup hồi tháng 3, khoảng bảy trong 10 người Mỹ phản đối việc xây dựng trung tâm dữ liệu tại khu vực của họ. Một số dự án lớn đã bị hủy sau khi vấp phải phản ứng của cộng đồng và kiện tụng. Nhiều chính quyền địa phương cũng bắt đầu áp dụng lệnh tạm dừng cấp phép cho các trung tâm dữ liệu mới.

Với nhà đầu tư, một dự án bị đình trệ sau khi đã giải ngân hàng triệu USD là kịch bản đặc biệt khó xử lý. Các nhà tài chính có thể yêu cầu dự án phải hoàn tất giấy phép, xác nhận nguồn điện, ký hợp đồng cung cấp năng lượng và đáp ứng nhiều điều kiện khác trước khi giải ngân. Nhưng ngay cả những biện pháp đó cũng không loại bỏ hoàn toàn rủi ro pháp lý và chính trị.

Chi phí tài chính còn tăng khi địa phương siết quy định. Một trung tâm dữ liệu trị giá 873 triệu USD của Oracle tại Wisconsin từng bị cơ quan quản lý tiện ích bang phạt vì không đáp ứng yêu cầu về tài sản bảo đảm nguồn điện. Những quy định tưởng như nằm ngoài lĩnh vực công nghệ đang trực tiếp tác động đến xếp hạng tín dụng và khả năng huy động vốn của dự án.

Giới phát triển dự án cũng gặp một bài toán khó. Họ cần vốn để hoàn tất thủ tục, mua đất và xin giấy phép, nhưng nhà đầu tư lại muốn nhìn thấy giấy phép trước khi cam kết vốn. Điều này có thể tạo ra vòng luẩn quẩn, đặc biệt với những dự án có quy mô hàng tỉ USD.

Bảo hiểm là thứ rủi ro khác đang gây lo ngại. Một trung tâm dữ liệu đơn lẻ hiện có thể tiêu tốn hơn 10 tỉ USD để xây dựng. Nếu xảy ra cháy, thiên tai, mất điện kéo dài hoặc sự cố kỹ thuật nghiêm trọng, khoản thiệt hại có thể vượt quá khả năng của một công ty bảo hiểm đơn lẻ.

Ngành bảo hiểm nhìn thấy cơ hội rất lớn từ sự bùng nổ này, nhưng quy mô của các dự án đang đặt chính các doanh nghiệp bảo hiểm trước bài toán về năng lực bảo lãnh. Một trung tâm dữ liệu có giá trị tương đương hoặc lớn hơn những khoản tổn thất thảm họa mà một công ty tái bảo hiểm lớn phải đối mặt trong cả một năm.

Các công ty môi giới phải gom hạn mức từ nhiều nhà bảo hiểm để tạo thành một gói bảo hiểm đủ lớn. Với những rủi ro phức tạp như gián đoạn kinh doanh, mất điện hoặc nhu cầu tính toán suy giảm, việc định giá càng khó hơn do ngành bảo hiểm chưa có đủ dữ liệu lịch sử để xây dựng mô hình rủi ro.

Sự thiếu chắc chắn này đang khiến một số nhà bảo hiểm thu hẹp mức độ tham gia. Giới tài chính cho rằng đây có thể trở thành lực cản đáng kể đối với tốc độ xây dựng trung tâm dữ liệu. Khi tài sản trị giá hàng chục tỉ USD không được bảo hiểm đầy đủ, các ngân hàng và nhà đầu tư có thể yêu cầu mức lãi suất cao hơn hoặc bổ sung các điều kiện bảo vệ tín dụng.

Một số quỹ lớn được cho là đã giảm quan tâm đến các khoản nợ trung tâm dữ liệu do vấn đề bảo hiểm. Điều này tạo ra một vòng tác động trực tiếp: bảo hiểm khó hơn khiến chi phí vốn tăng, chi phí vốn tăng làm dự án đắt hơn, còn dự án đắt hơn lại khiến nhà đầu tư yêu cầu mức lợi nhuận cao hơn.

Các Big Tech vẫn tiếp tục chi tiêu. Tổng vốn đầu tư của nhóm này dự kiến lên khoảng 300 tỉ USD, trong khi nhiều tài sản chưa có mức bảo hiểm tương xứng với giá trị. Giới phân tích tại Citi cảnh báo tình trạng này về lâu dài có thể làm giảm mức sẵn sàng của nhà đầu tư đối với các dự án hạ tầng AI.

Đằng sau toàn bộ chuỗi rủi ro này vẫn là một vấn đề lớn nhất: AI có thực sự tạo ra năng suất và lợi nhuận đủ lớn để biện minh cho khoản đầu tư hay không.

Các công ty công nghệ đang xây dựng trung tâm dữ liệu với giả định nhu cầu tính toán sẽ tiếp tục tăng trong nhiều năm. Nhưng nếu những mô hình AI hiệu quả hơn ra đời, nhu cầu phần cứng có thể thay đổi nhanh chóng. Một bước tiến lớn về hiệu suất chip cũng có thể khiến doanh nghiệp cần ít máy chủ hơn để thực hiện cùng một khối lượng công việc.

Khi đó, những trung tâm dữ liệu được xây dựng với giá hàng chục tỉ USD có nguy cơ trở thành tài sản kém hiệu quả. Nhà máy điện được xây riêng để cung cấp năng lượng cho các trung tâm này cũng có thể đối mặt với tình trạng dư thừa công suất.

Giới phân tích gọi đây là nguy cơ tài sản mắc kẹt. Rủi ro không nằm riêng ở các công ty công nghệ mà có thể lan sang ngân hàng, nhà đầu tư trái phiếu, công ty bảo hiểm, nhà cung cấp điện và chính quyền địa phương đã dành ưu đãi thuế để thu hút dự án.

Thị trường chứng khoán đã bắt đầu phản ánh một phần sự thay đổi trong kỳ vọng. Chỉ trong một tháng, những hoài nghi về thời điểm AI tạo ra lợi nhuận đã khiến hơn 1 ngàn tỉ USD vốn hóa của một số doanh nghiệp bán dẫn lớn bốc hơi. Dòng tiền vẫn chảy vào các ETF đòn bẩy theo cổ phiếu chip, nhưng mức độ biến động cho thấy nhà đầu tư đang đặt cược trong một thị trường ngày càng khó dự báo.

Giới tài chính đặc biệt quan tâm đến kịch bản một trung tâm dữ liệu phá sản. Đây là loại tài sản có chi phí xây dựng và vận hành rất cao, trong khi khả năng chuyển đổi công năng hạn chế. Nếu một dự án không còn khách thuê, chủ sở hữu vẫn phải duy trì hệ thống điện, làm mát, an ninh và nhiều hạng mục kỹ thuật khác với chi phí có thể lên tới hàng triệu USD mỗi tháng.

Những địa phương từng dành ưu đãi thuế để thu hút trung tâm dữ liệu cũng có thể chịu ảnh hưởng. Một dự án lớn bị đình trệ hoặc phá sản có thể để lại khoảng trống ngân sách, trong khi cộng đồng vẫn phải xử lý chi phí hạ tầng được xây dựng để phục vụ dự án.

Đó là mặt trái ít được chú ý của cuộc chạy đua AI. Các trung tâm dữ liệu đang trở thành một trong những khoản đầu tư cơ sở hạ tầng lớn nhất lịch sử, nhưng tài sản càng lớn thì chi phí của một sai lầm càng cao.

Giới phân tích cho rằng nguy cơ lớn nhất chưa chắc đến từ việc AI thất bại. Chỉ cần tốc độ tăng trưởng nhu cầu thấp hơn dự kiến, hiệu suất chip cải thiện nhanh hơn hoặc thời gian tạo ra lợi nhuận kéo dài thêm vài năm, các giả định được sử dụng để định giá hàng trăm tỉ USD tài sản cũng có thể phải điều chỉnh.

Nếu nguồn cung điện dành cho AI vượt nhu cầu, thị trường có thể chứng kiến một đợt điều chỉnh sau giai đoạn đầu tư quá nhanh. Khi đó, tác động sẽ vượt khỏi các công ty công nghệ và lan sang những ngân hàng đã cấp tín dụng, quỹ đã mua nợ, công ty bảo hiểm đã nhận rủi ro và các địa phương đã đặt cược vào nguồn thu từ trung tâm dữ liệu.