Singapore mở ra một cánh cửa nhìn vào thế giới siêu kết nối, cũng như những gì cần làm để sống tại thế giới đó.

Bảo tàng Hell's cách đó 12 trạm xe buýt tuyến 51.

Tôi chờ xe với những chỉ dẫn chính xác được ghi trong sổ tay: Xe buýt chạy 15 phút một chuyến, hành trình kéo dài 16 phút. Tôi đã vạch sẵn từng khúc rẽ để có thể đoán lúc cần nhấn nút "dừng": rẽ phải, rẽ phải, chếch nhẹ sang phải. Tôi đưa tay quạt vô ích giữa buổi chiều Singapore với độ ẩm 70% và hy vọng không có chuyện gì trục trặc.

Đây là ngày thứ hai của tôi tại quốc gia tự xưng là Smart Nation, cũng là ngày thứ hai tôi không có smartphone. Tôi đã cân nhắc chuyển sang dùng điện thoại cơ bản trong nhiều năm, để rồi mùa hè này, chiếc iPhone của tôi tình cờ bị đánh cắp. Sau nhiều lần đắn đo, tôi quyết định không mua chiếc khác, gia nhập một hội nhóm, nơi ngày càng đông những người đang cố hạn chế thời gian nhìn màn hình. Những người khác thì tải ứng dụng, bẻ khóa tính năng, mua thiết bị để tự ngăn mình truy cập điện thoại và thử đủ loại giải pháp "không thông minh": Các mẫu Blackberry nhái, điện thoại Nokia cục gạch, điện thoại nắp gập, điện thoại có màn hình nhỏ. Lý do thì rất nhiều: giành lại thời gian và sự tập trung, không để dữ liệu của mình bị khai thác nhằm huấn luyện AI, thoát khỏi những thuật toán gây nghiện. Bởi vì mọi thứ từng đơn giản và vui vẻ hơn.

Vì "những chiếc điện thoại đã đầu độc mọi thứ".

Tất cả những điều đó đều khiến tôi bận tâm. Nhưng tôi cũng lo mình sẽ đánh mất các kỹ năng, cụ thể là kỹ năng đi lạc. Tôi đã thấy nhiều người dán mắt vào màn hình, phụ thuộc đến mức không thể ra khỏi ga tàu nếu không có điện thoại. Tôi từng ngồi trong những chiếc xe chạy vòng quanh cùng một dãy phố vì tài xế bối rối trước chỉ dẫn của điện thoại. Tôi đã mất khả năng đọc bản đồ, đi theo biển chỉ dẫn, hỏi đường và tự suy luận để tìm lối đi ở một nơi xa lạ. Tôi cúi xuống tìm câu trả lời trong khi đáng ra phải nhìn thẳng vào những gì ở ngay trước mắt.

Singapore là nơi thích hợp để thử nghiệm việc tìm đường trong đô thị mà không cần những công nghệ "thông minh" chúng ta đã quen dựa vào. Nếu có nơi nào đòi hỏi cư dân phải luôn kết nối, thì đó chính là Singapore: Năm 2024, 96,5% dân số sở hữu smartphone. Con số này được đặt cạnh mức 91% tại Mỹ và 92% số hộ gia đình ở Nhật Bản vào năm ngoái. Thành quốc này đã đầu tư mạnh vào số hóa và tự hào về một cuộc sống không ma sát. Năm trong số sáu cư dân sử dụng ứng dụng chính phủ thống nhất, vừa đóng vai trò là giấy tờ tùy thân chính thức, vừa cho phép đăng ký khai sinh và lưu điểm thi từ cuối bậc tiểu học. Singapore cũng xếp hạng cao về mức độ giám sát công dân: Thành phố này đứng thứ chín về số camera CCTV tính trên đầu người và Singapore đứng thứ sáu trong số các quốc gia về theo dõi kỹ thuật số. Đến cuối năm, người dân sẽ cần một thiết bị kết nối chỉ để lái xe.

Singapore có thể là một trong những quốc gia số hóa nhất thế giới, nhưng không phải trường hợp duy nhất. Estonia cung cấp dịch vụ kê đơn điện tử, bỏ phiếu điện tử, đăng ký kết hôn điện tử và ly hôn điện tử. Hệ thống thanh toán di động thống nhất của Ấn Độ là mạng lưới thanh toán thời gian thực lớn nhất thế giới xét theo khối lượng giao dịch. Thụy Điển đã phụ thuộc vào thanh toán kỹ thuật số đến mức chính phủ khuyến nghị người dân giữ một ít tiền mặt phòng khi có tình huống khẩn cấp.

Ngắt kết nối

Ở một số khía cạnh, Singapore cho chúng ta thấy một tương lai mà chúng ta vốn đã hướng tới. Liệu có thể chống lại tương lai đó hay không?

Các quy tắc cho thử nghiệm cuối tuần của tôi rất đơn giản: Tôi phải di chuyển mà không dùng thiết bị thông minh. Tôi có thể sử dụng laptop tại khách sạn nhưng không được mang theo bên mình. Và nếu cần nhờ ai đó giúp đỡ, tôi sẽ không ngăn họ sử dụng thiết bị của chính họ.

Thay cho chiếc iPhone bị đánh cắp, tôi sử dụng MIVE Casema của thương hiệu công nghệ Hàn Quốc ALT, một mẫu điện thoại nắp gập sản xuất cho thị trường Nhật Bản, có kích thước tương đương hai chiếc iPhone mini xếp chồng lên nhau và chạy phiên bản rút gọn của Android 14. Tôi gọi nó là điện thoại "smumb", về mặt kỹ thuật thì thông minh nhưng trên thực tế lại khá ngớ ngẩn. Không thể gõ phím dễ dàng trên máy, đồ họa rất tệ, bộ nhớ chỉ có 32GB và RAM 3GB. Điều quan trọng đối với thử nghiệm này là máy không hỗ trợ eSIM, vì vậy tôi sẽ không bị cám dỗ truy cập Internet. Nói rõ hơn, tôi có mang theo một chiếc Samsung Galaxy cũ hơn, có chuyển vùng dữ liệu, nhưng đó là điện thoại do công ty cấp và tôi chỉ định dùng trong trường hợp khẩn cấp vào cuối tuần.

Rắc rối đầu tiên xuất hiện ngay cả trước khi tôi lên máy bay. Tại sân bay Narita ở Tokyo, tôi đến cửa khởi hành và nhìn thấy một mã QR lớn bên cạnh thông tin chuyến bay: Tất cả hành khách phải điền mẫu khai báo nhập cảnh trực tuyến. Tôi hỏi một tiếp viên hàng không liệu mình có thể điền mẫu này khi đến nơi hay điền vào mẫu giấy trên máy bay không, và câu trả lời là không. Khi cửa máy bay đóng lại, tôi đành lấy chiếc Galaxy ra. Một lần tìm kiếm nhanh xác nhận rằng các mẫu giấy đã bị ngừng sử dụng từ tháng 3.2020.

Tình huống này có thể tránh được nếu tôi chuẩn bị trước về mặt hậu cần, một kỹ năng cần thiết với bất kỳ ai muốn dùng điện thoại cơ bản trong một thế giới thông minh. Thực ra, tôi đã hoảng quá sớm. Tại sân bay Changi, sau khi đi qua những tấm áp phích có mã QR để kết nối Wi-Fi, theo dõi hành lý và gửi phản hồi cho hải quan, tôi nhìn thấy một dãy máy tính bảng dành cho những hành khách chưa điền thẻ nhập cảnh.

Singapore dẫn đầu thế giới về trải nghiệm sân bay không cần xuất trình giấy tờ: Người dân không cần xuất trình bất cứ thứ gì ngoài khuôn mặt để nhập cảnh và xuất cảnh, vì dữ liệu sinh trắc học của họ được liên kết với giấy tờ tùy thân. Năm ngoái, gần 127 triệu hành khách hoàn tất thủ tục nhập cảnh tại Singapore mà không cần xuất trình hộ chiếu, sử dụng dữ liệu sinh trắc học khuôn mặt và mống mắt tại các sân bay, cùng mã QR tại các cửa khẩu đường bộ. Tôi bước đến một quầy, xuất trình hộ chiếu và dấu vân tay, rồi miễn cưỡng đưa khuôn mặt mệt mỏi của mình vào hệ thống trước khi được cho đi qua. Trong khoảnh khắc đó, tôi đã vô tình tham gia vào hệ thống. Sau đó, tôi có thể rời Singapore chỉ bằng khuôn mặt.

Tôi xếp hàng chờ taxi và ghen tị nhìn những cánh cửa đối diện, khu vực dành cho các ứng dụng gọi xe, mở ra rồi đóng lại đều đặn. Hàng của tôi chỉ có ba người nhưng không hề nhúc nhích. Cũng như ở nhiều nơi khác trên thế giới, những chuyến taxi không qua ứng dụng tại Singapore tiếp tục thu hẹp, khi chỉ hơn 12% số chuyến được đón trực tiếp trên đường vào cuối năm 2023, so với 22% vào năm 2021.

Lúc đó đã hơn 2 giờ sáng, và thời gian chờ đợi dường như dài hơn vì tôi không thể vô thức lướt bảng tin như người phụ nữ đang tựa vào xe đẩy hành lý phía trước. Những khoảng thời gian xen kẽ trong cuộc sống, tại sân bay, sân ga hay phòng chờ của bác sĩ, thường buồn tẻ và không đem lại năng suất. Từ bỏ điện thoại để "sống trọn vẹn hơn" đồng nghĩa với việc trải nghiệm thực tại chất lượng thấp này ở độ phân giải cao. Cuối cùng, tôi dành rất nhiều thời gian nhìn người khác lướt điện thoại, vì tôi thích quan sát mọi người, còn thứ mọi người thích nhìn là điện thoại của họ.

Cuối cùng, một chiếc taxi đến và tôi nói cho tài xế điểm đến. Tôi không có cách nào biết mình có đang đi đúng hướng hay không, không có chấm xanh quen thuộc để theo dõi, cũng không có dấu vết kỹ thuật số về vị trí của mình phòng khi có chuyện bất trắc. Thay vào đó, tôi nhìn năm màn hình được sắp xếp ngay ngắn quanh ghế lái, phát sáng trong bóng tối.

Chế độ dành cho du khách

Sáng đầu tiên ở Singapore, tôi ra ngoài với một chiếc máy ảnh kỹ thuật số, la bàn nhỏ, sổ tay và điện thoại công việc dùng trong trường hợp khẩn cấp. Tôi chỉ sử dụng chiếc điện thoại này để liên lạc với một người bạn nhiều năm chưa gặp, người mà tôi không thể giải thích về thử nghiệm báo chí này qua tin nhắn.

Tôi không có lịch trình cụ thể, nên sau bữa trưa, người bạn làm kiến trúc sư đã chỉ cho tôi những địa điểm mà anh ấy khuyên nên đến trên đường chân trời thành phố và đi bộ cùng tôi tới Phòng trưng bày Quốc gia. Triển lãm dành cho người trưởng thành có tên "Passion Is Volcanic: Desire in Southeast Asian Art" không cho phép chụp ảnh và chỉ có danh mục triển lãm bằng mã QR, nên tôi ghi lại tên những tác phẩm mình thích rồi đi lang thang theo các biển chỉ dẫn, vì không tìm thấy bản đồ giấy, cho đến khi bảo tàng đóng cửa. Các bảo tàng ở khắp nơi đang ngày càng sử dụng hướng dẫn âm thanh kỹ thuật số và mã QR. Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại New York đã loại bỏ hoàn toàn bản đồ giấy, với lý do liên quan đến các mục tiêu bền vững.

Sau đó, tôi đi theo các biển chỉ dẫn trong công viên dọc theo Police Heritage Trail, tuyến đường "kỷ niệm 200 năm hoạt động cảnh sát tại Singapore," rồi tìm đường quay lại khách sạn bằng cách nhận ra mặt tiền quen thuộc của khách sạn từ xa trên đường chân trời và đi bộ về phía đó. Tôi đi bộ đến một trung tâm thương mại, xếp vào một hàng dài ngoằn ngoèo để ăn bak kut teh, món canh sườn heo, rồi nhìn mọi người sử dụng điện thoại. Tôi thấy một người đàn ông cười lớn và nở nụ cười tươi với người bên cạnh. Nhưng không, anh ta đang đeo tai nghe.

Một nhân viên phát mã QR cho mọi người gọi món. Đáng lẽ tôi phải dự đoán được điều này. Thực đơn bằng mã QR có thể đang dần biến mất tại New York thời hậu đại dịch, nhưng lại là tiêu chuẩn ở những nơi như Tokyo, nơi tôi sống và nơi tình trạng thiếu lao động cùng các rào cản địa phương hóa là những vấn đề tốn kém. Từ năm 2021 đến năm 2024, tỉ lệ người tham gia khảo sát cho biết họ từng sử dụng mã QR hoặc ứng dụng để gọi món tại nhà hàng ở Nhật Bản đã tăng gấp đôi, từ 26% lên 57%. Singapore có hệ thống thanh toán QR quốc gia riêng, với khoảng 20 phương thức thanh toán có thể sử dụng thông qua một mã thống nhất duy nhất.

Tôi đói và căng thẳng vì hàng người xếp trực tiếp giờ đã biến thành một hàng kỹ thuật số mà tôi không thể tham gia. Nhớ đến những chiếc máy tính bảng ở sân bay, tôi cố phớt lờ cái bụng đang réo và tin rằng mọi chuyện rồi sẽ ổn. Quả đúng như vậy. Khi được xếp chỗ, tôi nhận một thực đơn ép nhựa, và món ăn được mang ra cùng lúc với người đàn ông đã đứng trước tôi trong hàng.

Tôi chìm vào bát súp, kiệt sức vì cái nóng và những nỗ lực suốt ngày hôm đó. Hoạt động ở chế độ thủ công đòi hỏi rất nhiều năng lượng. Nhưng đây là kiểu mệt mỏi dễ chịu, cảm giác mệt rã rời toàn thân do được kích thích bởi các giác quan ở một nơi xa lạ, chứ không phải kiểu nặng đầu vì nhìn máy tính cả ngày. Tôi không chỉ đi bộ qua thành phố, tôi đã quan sát và nghiên cứu nó.

Dấu hiệu và biểu tượng

Sáng hôm sau, cảm thấy khá tự tin, tôi rời khách sạn mà không mang theo điện thoại dự phòng. Tôi đến gặp bạn của một người bạn trong khu phố của họ, đồng nghĩa với việc phải đi tàu điện ngầm. Nhà ga chỉ cách đó một đoạn đi bộ ngắn, nhưng không hiểu sao tôi lại đi sai hướng. May mắn là tôi nhìn thấy biển chỉ dẫn đến nhà ga và đi theo nó thay vì tuyến đường đã ghi nhớ trên máy tính. Tôi nhìn thấy một tòa nhà kiểu giả thuộc địa màu trắng, không có biển hiệu, thấp hơn những tòa nhà xung quanh, bên ngoài có vài người đứng lảng vảng, và đoán đó là ga tàu điện ngầm. Đúng là nó! Ở dưới ga, tôi đọc thấy "NSL" và "EWL", rồi kết luận rằng chúng lần lượt là viết tắt của tuyến Bắc-Nam và tuyến Đông-Tây. Chính xác! Tôi lờ mờ nhớ rằng trạm mình cần nằm ở phía tây, rồi thấy một chuyến tàu đi đến Changi, nơi tôi biết nằm ở phía đông. Tôi đi theo hướng ngược lại, tự vỗ về mình bằng cả ngàn bàn tay vô hình. Tôi đã làm được!

Thử nghiệm này dần cho thấy nó không chỉ nói về mối quan hệ giữa tôi với điện thoại, mà còn về mối quan hệ giữa tôi với thành phố. Tôi từng nghĩ Singapore sẽ là nơi đặc biệt khó xoay xở nếu không có kết nối. Nhưng vì thành phố này an toàn, tương đối nhỏ, sử dụng tiếng Anh, có biển chỉ dẫn rõ ràng và hạ tầng xuất sắc, kế hoạch chuyển sang chế độ thủ công không chỉ khả thi mà đôi khi còn thú vị. Nếu ngay từ đầu tôi đã kết nối với điện thoại, tôi hẳn đã bỏ lỡ rất nhiều chi tiết sống động. Trên chuyến tàu sáng hôm đó, một cậu bé chưa đến tuổi dậy thì, đi dép Crocs và đeo kính màu, ngồi đối diện tôi. Áo phông của cậu viết: "Tôi đã tạm dừng trò chơi để có mặt ở đây."

Tôi xuống tàu ở Queenstown, khu đô thị vệ tinh đầu tiên của Singapore, và chờ những người bạn mới. Chúng tôi đã thống nhất trước một địa điểm gặp chính xác, và tôi hy vọng mình không bỏ lỡ bất kỳ thay đổi nào vào phút chót. Họ đưa tôi đi tham quan lịch sử, đến thư viện Queenstown, thư viện lâu đời nhất Singapore, một trung tâm ăn uống bình dân và những khu nhà ở công cộng đầu tiên của Singapore thời hậu thuộc địa. Tôi hoàn toàn tin tưởng những người dẫn đường địa phương, quan tâm đến suy nghĩ của họ về món bánh cà rốt Singapore, một món mặn làm từ củ cải trắng, hơn là tra Google để tìm quán được đánh giá cao nhất.

Sau đó, họ chỉ đường và chúc tôi may mắn trên hành trình đến Bảo tàng Hell's.

Năm 1937, Aw Boon Haw, một trong hai anh em triệu phú nổi tiếng với việc phát triển thuốc mỡ Tiger Balm, đã mở Haw Par Villa, một công viên chủ đề dành cho các truyền thuyết Trung Quốc và những giá trị Khổng giáo. Vào thời kỳ đỉnh cao trong thập niên 1980, đây là điểm du lịch nổi tiếng thứ tư tại Singapore và thu hút 1 triệu lượt khách mỗi năm. Địa điểm này đã mất đi phần nào vẻ huy hoàng kể từ đó. Công viên đóng cửa sửa chữa vào tháng 12 năm ngoái và chưa có ngày mở cửa trở lại.

Tuy vậy, bảo tàng Hell's vẫn hoạt động. Bên trong là khu Thập điện Diêm Vương được nhiều người yêu thích, một đại sảnh rộng lớn với các mô hình tái hiện chi tiết, đầy ám ảnh về hình phạt dành cho những hành vi xấu. Nơi này đã gieo nỗi sợ vào lòng trẻ em từ đầu những năm 1950. Mười vị vua cai quản 10 tòa án, địa ngục trong thần thoại Trung Quốc thế kỷ thứ nhất vốn được tổ chức rất quan liêu, và các hình phạt bao gồm "bị ném lên một ngọn đồi đầy dao" vì "tính lãi suất cắt cổ khi cho vay tiền" và "bị xẻ đôi thân thể bằng cưa" vì sử dụng sách sai mục đích và lãng phí thức ăn, cùng nhiều tội lỗi khác.

Tôi rất vui vì mình đã đến được điểm cuối của hành trình. Không còn màn hình sáng chói đầy thứ gây xao nhãng, tôi thực sự rùng mình khi đi dọc đại sảnh, ngắm những cảnh tượng công phu với các hình nhân nhỏ bé bất động trong thời gian, khi bị nghiền dưới một tảng đá lớn hoặc ném vào chảo dầu sôi. Nếu có điện thoại, tôi đã có thể chụp những bức ảnh selfie đầy mỉa mai về bản thân trong địa ngục. Thay vào đó, tôi buộc mình đọc hết mọi tội lỗi và hình phạt, khiến tóc gáy dựng đứng, cho đến khi bước vào tòa án cuối cùng.

Thử nghiệm của tôi sắp kết thúc. Trong suốt cuối tuần, tôi nhận ra rằng khi đối mặt với một vấn đề, sự kiên nhẫn và bình thản thường sẽ nhường chỗ cho một giải pháp không cần điện thoại. Nhưng không phải lúc nào cũng vậy. Tôi bị lạc trong trung tâm thương mại rộng hơn 72.000 mét vuông bên trong khu phức hợp Marina Bay Sands sáng bóng và dù cố gắng đến đâu để đi theo biển chỉ dẫn cũng như dựa vào vị trí mặt trời để định hướng, tôi vẫn liên tục đi sâu hơn vào bên trong. Cuối cùng, tôi tìm thấy một bảng chỉ dẫn tương tác của trung tâm thương mại và nó chỉ cho tôi lối ra. Tôi nghĩ sẽ có một chuyến xe buýt chạy thẳng về khách sạn nhưng không thể tìm ra nên đi tuyến nào, vì vậy tôi bỏ cuộc và đi tàu. Một ngày nọ, vào giờ ăn trưa, tôi nhìn thấy một hàng người chờ món mì trông rất hấp dẫn nhưng không thể gọi món nếu không quét mã. Tôi hỏi một nhân viên liệu mình có thể gọi món trực tiếp hay không, nhưng được yêu cầu sử dụng điện thoại. Tôi sang quán mì bên kia đường.

Đi ngược xu hướng của thế giới kết nối là việc khó khăn, nhưng những chiến thắng nhỏ trong khả năng tự xoay xở khiến tôi phấn chấn. Đồng thời, tôi hoàn toàn phụ thuộc vào người khác. Khi mắc kẹt, tôi phải nhờ bạn bè giúp đỡ hoặc, thật đáng ngại, nói chuyện với người lạ. Giờ tôi đã trở về nhà, trong thế giới thực, và dù chiếc điện thoại smumb có dữ liệu di động và có thể chạy bản đồ, tôi sử dụng nó ít hơn rất nhiều. Tôi đang hiểu rõ hơn những con phố quanh mình, hình dung được hệ thống tàu rộng lớn và xác định lối ra nhờ hệ thống biển chỉ dẫn phong phú của Tokyo. Thành phố có rất nhiều điều muốn nói, nếu chúng ta chịu học cách lắng nghe.