Có một đài tưởng niệm dành cho Paul, chú bạch tuộc nổi tiếng với khả năng “tiên tri”, tại trung tâm Sea Life ở Oberhausen sau khi nó gây tiếng vang toàn cầu nhờ dự đoán chính xác kết quả cả bảy trận đấu của tuyển Đức tại World Cup 2010. Nếu Hà Lan vô địch kỳ World Cup 2026 khởi tranh hôm thứ Năm tại Mexico, giới tài chính có lẽ sẽ kêu gọi dựng tượng cho Joachim Klement của Panmure Liberum, nhà tiên tri bất đắc dĩ của các dự báo World Cup.

Klement, giám đốc điều hành tại ngân hàng đầu tư có trụ sở ở London, đang có chuỗi thành tích ấn tượng khi mô hình ông xây dựng từ năm 2014 đã dự đoán đúng Đức vô địch năm đó, tiếp đến là Pháp năm 2018 và Argentina năm 2022. Chiến lược gia đầu tư người Đức xuất hiện dày đặc trên truyền thông trước thềm giải đấu năm nay, đến mức làm lu mờ cả những nghiên cứu nghiêm túc hơn về tác động của làn sóng AI đối với thị trường. Nếu lựa chọn của mô hình cho năm 2026 là Hà Lan, đội chỉ được Polymarket đánh giá có 4% cơ hội đăng quang, thực sự nâng cúp vào tháng 7, sự chú ý dành cho ông chắc chắn sẽ còn bùng nổ mạnh hơn.

Điều trớ trêu là mô hình này vốn được tạo ra với mục đích là để thất bại. “Ban đầu, đây được xem là một bài học về sự khiêm tốn nhằm cho cả thế giới thấy các mô hình kinh tế ngu ngốc và thiếu tin cậy đến mức nào,” Klement viết trong báo cáo của mình. Dù không phải báo cáo dài nhất, đây chắc chắn là một trong những nghiên cứu về World Cup thú vị nhất do các ngân hàng đầu tư công bố.

Giống như cốt truyện của bộ phim The Producers, sau ba lần liên tiếp dự đoán đúng, ông nhận được vô số câu hỏi và đề nghị dự báo các giải thể thao khác. Cuộc sống đôi khi rất thích trêu đùa con người. Một cách để dập tắt sự cường điệu này là cố tình chọn một đội dễ thất bại cho World Cup 2026. Tuy nhiên, Klement khẳng định điều đó sẽ không xảy ra vì “mô hình vẫn là mô hình”.

Tôi tự hỏi liệu báo cáo này, vốn châm biếm thói quen tìm lý do biện minh cho những dự báo sai của giới tài chính, có khiến ông bị đồng nghiệp trong ngành kinh tế chỉ trích vì thiếu tinh thần đoàn kết hay không. “Thành thật mà nói, mọi nhà kinh tế tôi từng trao đổi về những dự báo này đều đồng ý với tôi,” Klement nói. “Chúng tôi hiểu rằng mình đang cố làm một việc cực kỳ khó khăn và thường tỏ ra tự tin hơn mức thực sự cảm nhận.”

Ở đây có một bài học quen thuộc nhưng rất dễ bị lãng quên: Đừng đánh giá thấp vai trò của yếu tố ngẫu nhiên trong thị trường và trong cuộc sống. Một con khỉ ném phi tiêu vào trang chứng khoán của Wall Street Journal có thể đạt kết quả tốt hơn nhà quản lý quỹ chủ động trung bình, hoặc ít nhất là từng như vậy trước khi tờ báo chuyển sang nền tảng trực tuyến. Vận may rất dễ bị nhầm lẫn với năng lực. Điều này khá rõ ràng trong một giải bóng đá, nơi kết quả đôi khi được quyết định bằng những cuộc “xổ số” như loạt sút luân lưu. Tuy nhiên, khi đối diện với những dự báo kinh tế và thị trường được xây dựng bằng các công thức toán học phức tạp, điều đó lại khó nhận ra hơn.

Mô hình của Klement dựa trên một nghiên cứu năm 2002 của các nhà khoa học thuộc đại học Nottingham mang tên “Các yếu tố kinh tế xã hội quyết định thành tích bóng đá quốc tế”. Các biến số bao gồm GDP bình quân đầu người, bởi bóng đá có thể được chơi ở bất kỳ đâu nhưng muốn cạnh tranh chức vô địch World Cup vẫn cần hạ tầng đủ tốt; quy mô dân số, dù yếu tố này chưa giúp ích nhiều cho Trung Quốc hay Ấn Độ; nhiệt độ, bởi thời tiết quá nóng sẽ ảnh hưởng đến thi đấu; và lợi thế nước chủ nhà. Mô hình cũng sử dụng điểm xếp hạng FIFA hiện tại để phản ánh sức mạnh đội hình.

Các đối thủ của Klement hẳn sẽ phải ghen tị. Xét bề ngoài, phương pháp của Goldman Sachs có vẻ tinh vi hơn nhiều. Ngân hàng này phân tích gần 20.000 trận đấu kể từ năm 1978 để xây dựng mô hình hồi quy dự báo số bàn thắng mà mỗi đội có thể ghi trước từng đối thủ cụ thể. Hệ thống sử dụng bảng xếp hạng Elo, vốn được thiết kế ban đầu cho cờ vua, đồng thời đưa vào các yếu tố như khả năng ghi bàn, đà phong độ, tâm lý thi đấu, bởi các nhà vô địch đương nhiệm thường chơi dưới kỳ vọng, cùng yếu tố địa lý như lợi thế sân nhà. Goldman cũng thực hiện 50.000 mô phỏng Monte Carlo để tính xác suất thành công của từng đội.

Dù vậy, tất cả những điều đó vẫn chưa mang lại kết quả như mong muốn. Goldman đều chọn Brazil là ứng viên số một ở ba kỳ World Cup gần nhất và đều dự đoán sai. Năm nay, mô hình của ngân hàng này đánh giá Tây Ban Nha có 26% cơ hội vô địch, tiếp theo là Pháp với 19%, Argentina 14%, Brazil 8% và Anh 5%. Goldman dự báo Tây Ban Nha, đội hiện được các nhà cái đánh giá cao nhất, sẽ đánh bại Argentina trong trận chung kết. Trong khi đó, Klement cho rằng Bồ Đào Nha sẽ thất bại ở trận đấu cuối cùng.

Dù việc đem mô hình của Goldman ra làm đề tài trêu chọc trên khán đài có thể rất hấp dẫn, thực tế chúng ta khó rút ra nhiều điều từ những kết quả này. Yếu tố may rủi đóng vai trò quá lớn. Klement cho biết mô hình của ông có thể giải thích 55% khác biệt về mức độ thành công giữa các quốc gia tại World Cup. Đó là thành tích hoàn toàn đáng nể đối với một mô hình tài chính được sử dụng trong hàng ngàn giao dịch, nơi khối lượng dữ liệu đủ lớn để tín hiệu trở nên rõ ràng.

Tuy nhiên, mô hình này khó có thể dự báo đáng tin cậy một giải đấu loại trực tiếp chỉ diễn ra một lần, nơi đội vô địch tổng cộng chỉ chơi tám trận. Quy mô mẫu quá nhỏ. Đó cũng là lý do những bài tập như thế này vốn được tạo ra với tinh thần giải trí. “Nếu bạn xem trọng mô hình và những dự báo này một cách nghiêm túc, bạn đang tự đánh lừa chính mình,” Klement viết.

Dẫu vậy, vẫn có những thông tin hữu ích để rút ra. Trước hết, hãy tiếp nhận các dự báo kinh tế với sự thận trọng nhất định. Và ta cũng nên nhớ rằng, trên thế gian này chỉ có một Paul mà thôi.