An ninh năng lượng là hồi chuông cảnh tỉnh ASEAN 

Khu vực Đông Nam Á sẽ đóng góp tới gần 20% mức tăng nhu cầu năng lượng toàn cầu đến năm 2035, chỉ xếp sau Ấn Độ, theo báo cáo Southeast Asia Energy Outlook 2026 do cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) công bố hôm 16.6.

Sự bùng nổ của tầng lớp trung lưu, tốc độ đô thị hóa cùng sự mở rộng của các ngành công nghiệp nặng như xi măng, thép và hóa chất đang đẩy nhu cầu tiêu thụ năng lượng vọt lên 40% so với một thập kỷ trước.

Sự tăng trưởng thần tốc này làm lộ ra một điểm yếu cốt lõi: Mức độ phụ thuộc sâu sắc vào nhiên liệu hóa thạch nhập khẩu. Hiện tại, gần 60% lượng dầu thô và một phần ba lượng khí đốt nhập khẩu của Đông Nam Á đi qua eo biển Hormuz ở Trung Đông. Khi các rủi ro địa chính trị tại khu vực này leo thang, hóa đơn nhiên liệu của toàn khu vực đã bị đẩy lên mức ước tính 160 tỉ USD chỉ riêng trong năm nay.

Giám đốc điều hành IEA, ông Fatih Birol trong buổi ra mắt báo cáo nhận định cuộc khủng hoảng này là "hồi chuông cảnh tỉnh lớn nhất trong lịch sử hiện đại của khu vực về an ninh năng lượng".

Nếu không có những thay đổi mang tính cấu trúc, chi phí nhập khẩu nhiên liệu hóa thạch của ASEAN dự kiến sẽ tăng từ hơn 80 tỉ USD năm 2024 lên gấp ba lần, khoảng 245 tỉ USD vào năm 2035.

Chính áp lực sinh tồn về an ninh năng lượng đã biến chuyển dịch xanh từ một cam kết khí hậu thuần túy trở thành một chiến lược kinh tế bắt buộc. Nhờ đó, tổng công suất năng lượng tái tạo của ASEAN đã đạt mốc 120 GW vào năm 2024 và được dự báo sẽ tăng gần gấp ba lần vào năm 2035. 

Việt Nam: Ngôi sao đang lên 

Trong bối cảnh đó, Việt Nam nổi lên như một điểm sáng trên hai phương diện: Chuyển đổi nguồn cung thông qua sự gia tăng nhanh chóng của năng lượng tái tạo và gia tăng nhu cầu tiêu thụ điện (điện hoá) nhờ sự phát triển mạnh mẽ của một số ngành công nghiệp và sản lượng xe điện đưa ra thị trường. 

Ở khía cạnh chuyển đổi nguồn cung, Việt Nam vững vàng ở vị trí nhà sản xuất điện gió và điện mặt trời lớn nhất Đông Nam Á. “Quốc gia này đã bổ sung 31 gigawatt năng lượng tái tạo trong một thập kỷ, và hiện dẫn đầu khu vực về điện gió và điện mặt trời, mở ra nền tảng quan trọng để tăng khả năng chống chịu trước các cú sốc tương lai,” ông Adam Farrar, chuyên gia phân tích Địa kinh tế cấp cao khu vực Châu Á – Thái Bình Dương của Bloomberg Economics từng chia sẻ trong sự kiện The Year Ahead 2026: Velocity diễn ra hồi tháng 4 vừa rồi. 

Trong năm 2024, hai nguồn năng lượng này đã tạo ra gần 40 TWh, đóng góp khoảng 13% tổng sản lượng điện quốc gia. Việt Nam đã trải qua một làn sóng triển khai điện mặt trời và gió cực nhanh, tới mức đỉnh điểm đó tạo ra kỷ lục đầu tư tái tạo của cả khu vực Đông Nam Á, báo cáo từ IEA viết. 

Xét về nhu cầu tiêu thụ, Việt Nam cũng là thị trường điện lớn nhất Đông Nam Á - đồng hạng với Indonesia, và là nước có mức tăng trưởng nhu cầu năng lượng thuộc hàng cao nhất khu vực trong thập kỷ qua.

Ông Tim Gould, Kinh tế trưởng của IEA, nhận xét trong sự kiện ra mắt báo cáo, "Indonesia cùng với Việt Nam đã chứng kiến mức tăng trưởng nhu cầu về điện lớn nhất trong thập kỷ qua. Những lựa chọn được đưa ra ở Hà Nội không chỉ quan trọng với Việt Nam, mà còn tác động đến cả khu vực."

Điện hiện chiếm khoảng 30% tổng tiêu thụ năng lượng cuối cùng của Việt Nam, tỷ lệ thuộc nhóm cao nhất khu vực. Minh chứng rõ nét nhất nằm ở thị trường giao thông: doanh số xe điện tại Việt Nam tăng hơn gấp đôi trong giai đoạn 2024 - 2025, đạt gần 180.000 xe.

Xe điện hiện chiếm khoảng 40% doanh số bán xe mới tại Việt Nam, cao hơn đáng kể so với mức trung bình của khu vực. Điều đó giúp Việt Nam trở thành một trong những thị trường xe điện phát triển nhanh nhất ASEAN.

Bên cạnh cuộc bứt phá trong lĩnh vực giao thông, động lực cốt lõi thúc đẩy nhu cầu tiêu thụ điện của Việt Nam tăng vọt còn đến từ làn sóng công nghiệp hóa mạnh mẽ.

Sự mở rộng quy mô của các ngành công nghiệp nặng và sản xuất thâm dụng năng lượng như xi măng, thép và hóa chất tạo ra áp lực tiêu thụ lớn đặt lên hệ thống phụ tải. 

Quá trình chuyển đổi phương thức sản xuất và dịch chuyển sang sử dụng điện năng trong các nhà máy này, kết hợp cùng tốc độ đô thị hóa và nhu cầu làm mát tăng cao, đang biến Việt Nam thành một trong những nền kinh tế có tốc độ điện hóa sâu rộng và nhanh chóng nhất toàn khối ASEAN.

Ba bài toán còn bỏ ngỏ 

Dù sở hữu những thông số phát triển ấn tượng, vị thế đi đầu cũng đẩy Việt Nam đối mặt sớm nhất với những mâu thuẫn nội tại của một hệ thống năng lượng đang chuyển đổi.

Nghịch lý lớn nhất của Việt Nam là tuy dẫn đầu khu vực về công suất điện gió và điện mặt trời, hệ thống năng lượng quốc gia vẫn phụ thuộc nặng vào than đá.

Theo ông Tim Gould, than đá vẫn chiếm phần lớn về cơ cấu nguồn điện tại Việt Nam. Nhu cầu phụ tải tăng quá nhanh khiến năng lượng tái tạo, do đặc tính phụ thuộc vào thời tiết chưa thể thay thế hoàn toàn vai trò của điện than trong việc bảo đảm an ninh hệ thống.

Thêm vào đó, các nhà máy sản xuất than của khu vực ASEAN có tuổi đời trung bình dưới 15 tuổi, nghĩa là việc đóng cửa sớm các nhà máy này sẽ kéo theo những tổn thất tài chính khổng lồ.

 Thách thức tiếp theo của Việt Nam không phải xây thêm nhà máy điện, mà là nâng cấp hệ sinh thái hạ tầng để hấp thụ lượng điện sạch. Mười năm qua là cuộc đua xây dựng nguồn phát (nhà máy điện mặt trời, điện gió), nhưng mười năm tới sẽ là cuộc đua nâng cấp hệ thống, bao gồm lưới điện và hạ tầng truyền tải - lưu trữ để hấp thụ hết lượng điện đã được sản xuất. 

Hệ thống năng lượng an toàn hơn cho Việt Nam, theo ông Nguyễn Anh Dũng, chuyên gia về năng lượng cao cấp tại The Asia Foundation là hệ thống cân bằng hơn, linh hoạt hơn và ít phụ thuộc hơn vào các điểm nghẽn bên ngoài.

“Trọng tâm của Việt Nam không chỉ là xây thêm nguồn điện, mà là nâng cấp toàn bộ hệ thống: lưới truyền tải và phân phối, kho dự trữ xăng dầu, hạ tầng nhập khẩu than và LNG, logistics nội địa, cùng với cơ chế giá và thị trường năng lượng minh bạch hơn,” ông Dũng miêu tả trong bài viết về an ninh năng lượng thời kỳ biến động của Việt Nam.

Nếu coi lưới điện là mạch máu thì dòng vốn chính là nguồn dinh dưỡng. Nút thắt về vốn là bài toán khó thứ ba. Theo IEA, nhu cầu điện tăng nhanh gấp đôi tốc độ tăng của tổng nhu cầu năng lượng. “Khu vực Đông Nam Á cần xây dựng một lượng nhà máy điện tương đương toàn bộ hệ thống điện hiện tại của Nhật Bản trong 10 năm tới,” ông Fatih Birol ước tính con số này cần khoảng 600 tỉ USD và phần lớn phải đến từ vốn tư nhân. 

Với Việt Nam, theo số liệu được bà Nguyễn Thị Mai Thanh, cựu chủ tịch REE đưa ra trong sự kiện Vietnam Future Economy Summit 2025, từ đây tới năm 2030, Việt Nam cần huy động tới 80 GW công suất điện theo mục tiêu được xây dựng trong quy hoạch Điện VIII.

Chỉ tính riêng điện gió gần bờ, mỗi gigawatt (GW) công suất cần 1,5 – 1,7 tỉ USD. Con số này có thể cao gấp đôi cho mỗi gigawatt điện gió ngoài khơi. Trung bình, để phát triển được gần 100 GW điện gió nói riêng cho nhu cầu tăng trưởng kinh tế, Việt Nam cần khoảng 200 tỉ USD. 

Khác với các dự án nguồn phát vốn dễ sinh lời, hạ tầng truyền tải và pin lưu trữ thường có thời gian hoàn vốn dài, rủi ro cao và phụ thuộc chặt chẽ vào khung pháp lý. Tại Đông Nam Á, chi phí vốn ròng (CoC) đối với các dự án năng lượng sạch cao gấp đôi so với các nền kinh tế tiên tiến hoặc Trung Quốc. Chi phí vốn đắt đỏ này đang làm suy giảm biên lợi nhuận điều chỉnh theo rủi ro của các nhà đầu tư tư nhân, trực tiếp làm chậm tốc độ giải ngân vào các công nghệ phát thải thấp.

Thành công trong việc tăng quy mô năng lượng tái tạo và điện hóa phương tiện giao thông, Việt Nam trong thời gian tới cần giải được bài toán đồng bộ hạ tầng và tối ưu hóa chi phí tài chính. Nếu có lợi giải đúng, quốc gia hình chữ S này không chỉ bảo đảm an ninh năng lượng nội địa, mà còn có cơ hội trở thành một trong những quốc gia dẫn dắt, định hình tương lai năng lượng sạch của toàn khối ASEAN.

Câu chuyện xây dựng hạ tầng năng lượng của Việt Nam để chuẩn bị cho tương lai phát triển dài hạn sẽ tiếp tục được thảo luận sâu hơn tại Vietnam Infrastructure Symposium 2026 do Bloomberg Businessweek Vietnam tổ chức ngày 9.7.2026 tại TP.HCM, nơi các nhà hoạch định chính sách, chuyên gia và doanh nghiệp cùng bàn về tương lai hạ tầng Việt Nam.