Một làn sóng các vụ kiện chống lại các gã khổng lồ mạng xã hội cho rằng bằng cách cố tình thiết kế nền tảng để khó có thể cưỡng lại, các công ty này đang gây ra tác hại nghiêm trọng cho người dùng trẻ tuổi. Trong vụ kiện tổn hại cá nhân đầu tiên được đưa ra xét xử, một bồi thẩm đoàn ở Los Angeles vào tháng 3 đã kết luận Meta Platforms và Google sơ suất trong việc thiết kế và vận hành các nền tảng của họ và đưa ra phán quyết mang tính bước ngoặt, buộc bồi thường 6 triệu USD cho một phụ nữ 20 tuổi.

Nhiều tiểu bang của Mỹ cũng đã có hành động pháp lý chống lại các công ty mạng xã hội thay mặt cho công chúng. Tại một phiên tòa bắt đầu vào ngày 18.8 tại tòa án liên bang ở Oakland, California, 29 tiểu bang kiện Meta đang yêu cầu mức phạt lên tới 1.400 tỉ USD cũng như các lệnh của tòa án buộc công ty phải thay đổi cách hoạt động của ứng dụng Facebook và Instagram.

Những phiên tòa lịch sử này, cùng với nhiều phiên tòa khác sẽ diễn ra vào năm 2027, đang gợi lên sự so sánh với cuộc đối mặt lịch sử của ngành thuốc lá về chứng nghiện của người tiêu dùng ba thập kỷ trước, dẫn đến việc ngành công nghiệp thuốc lá bị quản lý chặt chẽ hơn.

Có những vụ kiện nào?

Phiên tòa ở Los Angeles tập trung vào một người phụ nữ cho biết việc sử dụng không ngừng các trang web bao gồm Instagram và YouTube của Google trong hơn một thập kỷ đã khiến cô bị lo âu, trầm cảm và mặc cảm ngoại hình (body dysmorphia). Snap và TikTok không liên quan đến phiên tòa đó vì họ đã đạt được các thỏa thuận dàn xếp bí mật, nhưng bốn công ty này phải đối mặt với hơn 3.000 vụ kiện khác do trẻ em, thanh thiếu niên và người trẻ tuổi khởi kiện, đôi khi thông qua cha mẹ, anh chị em hoặc các thành viên khác trong gia đình, dựa trên các khiếu nại về tổn thương tâm lý, suy nhược thể chất và tử vong.

Tổng chưởng lý của New Mexico cũng đã thắng các phán quyết chống lại Meta với tổng số tiền 942 triệu USD trong năm nay sau khi một bồi thẩm đoàn kết luận rằng công ty đã lừa dối thanh thiếu niên về sự an toàn trên các nền tảng của mình.

Liên minh các tổng chưởng lý tiểu bang chống lại Meta ở Oakland cáo buộc công ty đã cố ý thiết kế các tính năng khuyến khích việc sử dụng các nền tảng của mình một cách cưỡng bức và kéo dài ở những người trẻ tuổi, đồng thời lừa dối người tiêu dùng về các tính năng an toàn trên nền tảng.

14 tiểu bang khác cũng đang theo đuổi các khiếu nại riêng biệt chống lại công ty, bao gồm một phiên tòa đang diễn ra trong vụ kiện do tổng chưởng lý của Tennessee khởi xướng tại tòa án tiểu bang Nashville. TikTok, Snap và Google cũng đã bị các tổng chưởng lý kiện với các cáo buộc tương tự.

Các học khu công lập đã đệ trình hơn 1.300 đơn khiếu nại thay mặt cho học sinh. Vào tháng 5, Meta, TikTok, Snap và Google đã đồng ý trả tổng cộng 27 triệu USD để giải quyết một vụ kiện do một học khu nông thôn ở Kentucky đệ trình, vốn dự kiến sẽ được đưa ra xét xử vào tháng 6. Phiên tòa của học khu tiếp theo được ấn định vào tháng 2.

Căn cứ pháp lý nào?

Các khiếu nại do người dùng cá nhân đệ trình tập trung vào trách nhiệm sản phẩm, tương tự như những khiếu nại đã thúc đẩy hàng thập kỷ kiện tụng về thuốc lá, amiăng, thiết bị y tế bị lỗi và thuốc kê đơn có hại, với thành công không đồng đều. Thay vì nhắm vào nội dung mà người dùng mạng xã hội nhìn thấy, các vụ kiện tấn công vào thiết kế và chức năng của các nền tảng, cáo buộc rằng chúng được thiết kế để giữ cho người dùng liên tục tương tác.

Các vụ kiện do các học khu đệ trình cho rằng các công ty đã tạo ra một "mối phiền toái công cộng" (public nuisance) bằng cách làm trẻ em mất tập trung và phá hoại việc học của chúng, đồng thời gây ra một cuộc khủng hoảng sức khỏe tâm thần ở giới trẻ.

Cơ chế gây nghiện bị cáo buộc

Nhiều vụ kiện cáo buộc rằng các gã khổng lồ mạng xã hội, vay mượn các kỹ thuật hành vi từ ngành công nghiệp cờ bạc và thuốc lá, đã thiết kế các bảng tin vô tận do thuật toán tạo ra để dẫn dắt người dùng trẻ vào một trạng thái gọi là "dòng chảy" (flow state). Trong trạng thái đó, người dùng phản ứng với các thông báo không ngừng nghỉ, vốn thao túng nồng độ dopamine, khuyến khích kiểm tra tài khoản lặp đi lặp lại và tưởng thưởng cho việc sử dụng suốt ngày đêm.

Theo các vụ kiện, việc sử dụng mạng xã hội gây nghiện dẫn đến một loạt các rối loạn tâm lý, và trong các trường hợp cực đoan là tự làm hại bản thân và tự tử. Việc sử dụng gây nghiện như vậy mang lại giải thưởng giá trị nhất: Kho dữ liệu khổng lồ về sở thích, thói quen và hành vi của người dùng trẻ, được sử dụng để nhắm mục tiêu quảng cáo đến họ.

Bằng chứng từ hồ sơ nội bộ

Vào năm 2021, Frances Haugen, cựu quản lý sản phẩm trở thành người tố giác tại Facebook, đã tiết lộ các tài liệu nội bộ cho thấy Meta từ lâu đã biết rằng các nền tảng của mình có tác động xấu đến những người trẻ tuổi, đặc biệt là các cô gái đang vật lộn với hình ảnh cơ thể của mình. Các luật sư tại phiên tòa ở Los Angeles đã cho thấy các cuộc trò chuyện và email nội bộ từ các nhân viên thảo luận về các đặc tính được cho là gây nghiện của sản phẩm Meta. Phần lớn bằng chứng tương tự đang được sử dụng tại các phiên tòa khác.

Các hồ sơ do công ty mẹ của TikTok là ByteDance Ltd. tiết lộ để đáp lại các vụ kiện cho thấy công ty biết rằng những người trẻ tuổi dễ bị dụ dỗ thử các pha nguy hiểm, thậm chí chết người mà họ xem trên TikTok vì khả năng phán đoán rủi ro của họ chưa được hình thành đầy đủ. Nghiên cứu sản phẩm tại ByteDance kết luận rằng lý do hàng đầu được thanh thiếu niên xác định để tham gia vào các thử thách là "có được lượt xem/lượt thích/bình luận", tiếp theo là "gây ấn tượng với người khác trên mạng".

Công ty nói gì?

Họ khẳng định rằng sản phẩm của họ không được tạo ra để gây nghiện cho trẻ em, và họ có các cài đặt và biện pháp bảo vệ để bảo vệ người dùng trẻ tuổi.

Trong vụ kiện ở Oakland, Meta đã phủ nhận các cáo buộc của các tiểu bang. Paul Schmidt, luật sư của Meta, nói với các bồi thẩm viên rằng công ty cam kết bảo vệ người dùng trẻ tuổi và đã áp dụng các công cụ an toàn mới. Ông cũng lập luận rằng trong khi Meta "xem xét nghiêm túc" việc trẻ em dưới 13 tuổi không nên sử dụng mạng xã hội, các cửa hàng ứng dụng di động nơi người dùng đăng ký nền tảng cũng có trách nhiệm kiểm soát.

Meta đã lập luận trong phiên tòa ở Los Angeles rằng mạng xã hội thực sự giúp những người trẻ tuổi kết nối với bạn bè và gia đình. Meta và Google đang kháng cáo phán quyết ở Los Angeles và Meta đang kháng cáo phán quyết ở New Mexico.

Trong quá khứ, tuyến phòng thủ đầu tiên của các công ty mạng xã hội là điều 230 của đạo luật về Chuẩn mực Truyền thông, một đạo luật liên bang năm 1996 giúp các công ty không phải chịu trách nhiệm pháp lý đối với các bình luận, quảng cáo, hình ảnh và video trên nền tảng của họ. Nhưng các thẩm phán giám sát làn sóng kiện tụng hiện tại đã phán quyết rằng điều 230 không bảo vệ các công ty khỏi các khiếu nại về sơ suất.

Đối mặt với các án phạt

Tại phiên tòa ở Los Angeles, các bồi thẩm viên cho biết Meta phải trả 4,2 triệu USD và Google nợ 1,8 triệu USD. Một nửa số tiền thanh toán của mỗi công ty là bồi thường cho những tổn thất của nguyên đơn, bao gồm chi phí trị liệu, và nửa còn lại là bồi thường thiệt hại mang tính trừng phạt, nhằm trừng phạt hành vi sai trái và ngăn chặn các hành vi tương tự trong tương lai. Đó là phiên tòa đầu tiên trong một số ít các vụ kiện thử nghiệm được chọn để tiến hành xét xử nhằm giúp đánh giá sức mạnh của các lập luận pháp lý đằng sau hàng nghìn vụ kiện khác.

Trong phiên tòa ở Oakland, rủi ro đối với Meta là rất cao. Phiên tòa tập trung vào các cáo buộc vi phạm luật riêng tư liên bang và các đạo luật bảo vệ người tiêu dùng của tiểu bang với mức phạt lên tới 20.000 USD cho mỗi vi phạm, con số có thể tăng lên nhanh chóng khi nhân với hàng triệu người dùng trẻ của Instagram và Facebook. Nếu công ty thua kiện, họ có thể phải đối mặt với các khoản phạt tài chính từ 193 tỉ USD đến 1.400 tỉ USD. Ngay cả con số thấp hơn cũng sẽ là một trong những khoản thanh toán kiện tụng lớn nhất từ trước đến nay, có thể so sánh với thỏa thuận dàn xếp trị giá 206 tỉ USD mà các tổng chưởng lý tiểu bang đã đạt được với các công ty thuốc lá về chứng nghiện thuốc lá vào năm 1998.

Các vụ kiện do các học khu đệ trình nhằm mục đích thu hồi các chi phí trong quá khứ và tương lai liên quan đến các tác hại bị cáo buộc của mạng xã hội, bao gồm kinh phí để thuê thêm các cố vấn sức khỏe tâm thần và nhân viên an ninh, cũng như đào tạo bổ sung cho giáo viên để giúp họ xác định và ứng phó với các học sinh bị tổn thương. Bloomberg Intelligence đã ước tính tổng mức rủi ro của các công ty là gần 400 tỉ USD.

Các học khu cũng yêu cầu các công ty thực hiện các điều chỉnh đối với nền tảng, bao gồm cài đặt quyền kiểm soát của phụ huynh và tinh chỉnh các thuật toán được thiết kế để tối đa hóa sự tương tác của người dùng. Tương tự, các tổng chưởng lý tiểu bang kiện các công ty đang yêu cầu các lệnh của tòa án chỉ đạo các nền tảng tháo dỡ những gì họ mô tả là các tính năng thiết kế "gây nghiện", khai thác sự phát triển não bộ của trẻ em để kiếm lợi.

Nếu các công ty tiếp tục thua kiện, áp lực có thể gia tăng, buộc họ phải tìm kiếm các thỏa thuận dàn xếp lên tới hàng tỉ USD cho mỗi công ty, theo Bloomberg Intelligence.

Với sự hỗ trợ từ Madlin Mekelburg và Maia Spoto