Dự án Vành đai 4 – Vùng Thủ đô có tổng chiều dài khoảng 112 km, đi qua Hà Nội, Hưng Yên và Bắc Ninh. Với quy mô đầu tư lớn và nhiều hợp phần xây dựng khác nhau, dự án được xem là một trong những phép thử lớn đối với mô hình hợp tác giữa Nhà nước và khu vực tư nhân trong lĩnh vực hạ tầng.

Trong bối cảnh ngân sách công đối mặt với áp lực phân bổ cho nhiều lĩnh vực, việc thu hút vốn doanh nghiệp vào các dự án giao thông quy mô lớn trở thành một lựa chọn mang tính thực tế. Những tập đoàn trong nước, trong đó có T&T Group, đang tìm kiếm vị trí trong chuỗi đầu tư hạ tầng dài hạn, thay vì giới hạn ở lĩnh vực bất động sản hoặc thương mại truyền thống.

Tuy nhiên, việc doanh nghiệp tham gia vào các dự án hạ tầng chiến lược cũng đặt ra một số câu hỏi về cấu trúc lợi ích và hiệu quả kinh tế. Các dự án đường vành đai thường tạo ra tác động đáng kể lên giá trị đất đai ở khu vực lân cận. Lợi ích kinh tế phát sinh không chỉ đến từ lưu lượng giao thông hay doanh thu thu phí, mà còn xuất hiện thông qua sự thay đổi của thị trường bất động sản, quy hoạch đô thị và phát triển dịch vụ.

Điều này khiến giới phân tích đặt vấn đề về việc ai là bên hưởng lợi nhiều nhất từ những thay đổi đó. Khi một doanh nghiệp đầu tư vào hạ tầng đồng thời hiện diện ở các lĩnh vực liên quan như phát triển đô thị, logistics hoặc quỹ đất, ranh giới giữa đầu tư công ích và chiến lược mở rộng hệ sinh thái kinh doanh có thể trở nên khó phân định hơn.

Các dự án PPP tại Việt Nam trong quá khứ từng cho thấy kết quả không đồng đều. Một số dự án đối mặt với áp lực doanh thu thấp hơn dự kiến, kéo dài thời gian hoàn vốn hoặc phát sinh tranh luận liên quan đến cơ chế thu phí. Nhiều nhà đầu tư tư nhân vẫn giữ thái độ thận trọng trước các dự án hạ tầng dài hạn do thời gian thu hồi vốn kéo dài và khung chính sách thay đổi theo từng giai đoạn.

Trong trường hợp của Vành đai 4, kỳ vọng về hiệu quả kinh tế được xây dựng trên giả định rằng tuyến đường sẽ tái định hình mô hình phát triển của khu vực thủ đô. Thay vì tập trung vào khu vực nội đô, quy hoạch hướng tới việc tạo ra các cực tăng trưởng mới ở vành đai xung quanh thành phố.

Lập luận này có cơ sở từ kinh nghiệm của nhiều đô thị lớn trên thế giới, nơi hạ tầng giao thông đóng vai trò thúc đẩy quá trình giãn dân và tái phân bố hoạt động kinh tế. Tuy nhiên, kết quả thực tế thường phụ thuộc vào nhiều biến số hơn một tuyến đường mới.

Các chuyên gia quy hoạch chỉ ra rằng hạ tầng giao thông chỉ là một điều kiện cần. Hiệu quả dài hạn còn phụ thuộc vào quy hoạch đất đai, năng lực kết nối giữa các khu vực, chính sách phát triển công nghiệp và khả năng tạo ra nhu cầu thực sự đối với các trung tâm mới.

Một tuyến đường hiện đại có thể rút ngắn thời gian di chuyển, nhưng chưa chắc tạo ra một trung tâm kinh tế mới nếu khu vực xung quanh thiếu động lực tăng trưởng.

Bên cạnh đó, các dự án hạ tầng quy mô lớn tại Việt Nam cũng từng đối mặt với vấn đề quen thuộc gồm tiến độ kéo dài, chi phí điều chỉnh và thay đổi thiết kế trong quá trình triển khai. Những yếu tố này có thể làm thay đổi đáng kể hiệu quả tài chính ban đầu.

Trong nhiều năm, thị trường thường đánh giá doanh nghiệp thông qua quy mô tài sản hoặc giá trị vốn hóa. Việc các tập đoàn tư nhân mở rộng sang hạ tầng cho thấy một hướng đi khác: tham gia vào các tài sản có vòng đời dài và ảnh hưởng trực tiếp đến cấu trúc kinh tế.

Song cách tiếp cận này cũng tạo ra một thách thức mới. Khi doanh nghiệp trở thành một phần của các dự án mang tính chiến lược quốc gia, tiêu chí đánh giá không dừng ở năng lực tài chính hoặc tốc độ triển khai. Các yếu tố như minh bạch, quản trị rủi ro và khả năng cân bằng lợi ích giữa khu vực công với tư nhân sẽ có vai trò lớn hơn.

Đối với Hà Nội và các tỉnh lân cận, Vành đai 4 được kỳ vọng sẽ giảm áp lực giao thông và mở rộng không gian phát triển đô thị. Đối với doanh nghiệp tham gia dự án, đây là cơ hội xuất hiện trong một chu kỳ đầu tư kéo dài nhiều thập niên.

Phần khó nhất nằm ở việc chứng minh rằng giá trị tạo ra sẽ vượt khỏi phạm vi của một tuyến giao thông mới và không dừng ở việc tái phân bổ lợi ích kinh tế giữa các nhóm tham gia thị trường.