Tỉ phú là những người thật khó để phớt lờ trong thời đại ngày nay. Họ bay vào vũ trụ, tài trợ cho các chiến dịch bầu cử, quảng bá AI, đưa ra cảnh báo về AI và nhìn chung là tạo ra những lời ầm ỉ trên mạng xã hội. Một tỉ phú đang ngồi trong Phòng Bầu dục, trong khi những người khác kiểm soát các mô hình ngôn ngữ lớn và thuật toán internet của thế giới, bao gồm cả việc quyết định mức độ gây nghiện của các thiết bị đối với chúng ta.

Giữa tất cả những điều này, chúng ta rất dễ quên rằng những tỷ phú hàng đầu chỉ là phần nổi rất nhỏ của một tảng băng chìm vô cùng giàu có. Gần 200 người Mỹ trong chỉ số Tỉ phú Bloomberg (Bloomberg Billionaires Index) sở hữu tổng tài sản khoảng 7.000 tỉ USD, tăng gần gấp bốn lần so với một thập kỷ trước. Tuy nhiên, phần lớn tài sản bị ẩn khỏi tầm mắt lại có giá trị ít nhất 18.000 tỉ USD khác phân bổ cho nhóm 0,1% giàu nhất còn lại, theo ước tính của cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed).

Dù quy mô đủ đông để lấp đầy một thành phố nhỏ, nhóm người giàu có bậc nhất này lại rất kín tiếng. Dù vậy, vẫn có những dấu vết cho thấy họ đang giàu lên với tốc độ gần tương đương với các tỉ phú giàu nhất. Zillow ước tính số lượng nhà đơn lập tại Mỹ có giá trị ít nhất 10 triệu USD đã tăng vọt lên hơn 61.000 căn vào mùa hè này, so với mức chưa đầy 14.000 căn của một thập kỷ trước đó. Trong khi đó, nền tảng theo dõi chuyến bay JetSpy cho biết có gần 2,8 triệu chuyến bay được thực hiện hàng năm trên gần 25.000 máy bay tư nhân đăng ký tại Mỹ, tăng 8% số chuyến bay và 22% số lượng máy bay so với bốn năm trước.

Cuốn sách mới mang tên “The Everywhere Millionaire: Who Is Really Rich in America and How They Got There” (Tạm dịch: Triệu phú ở khắp mọi nơi: Ai mới thực sự giàu ở Mỹ và họ đã làm điều đó như thế nào) cố gắng hé lộ nhiều hơn về tầng lớp thượng lưu vốn khá kín tiếng này của Mỹ. Sàng lọc qua các bằng chứng hiện có, hai nhà kinh tế học Owen Zidar và Eric Zwick tranh luận rằng chúng ta đang bị xao nhãng bởi những tỉ phú ồn ào và giàu có nhất, mà bỏ qua lực lượng “triệu phú ẩn danh” đông đảo hơn nhiều, những người thực sự là nguồn cội của tài sản và quyền lực tại Mỹ.

Nằm trong ký ức của nhiều người, từng có thời điểm người giàu không chiếm nhiều không gian trong nhận thức chung của xã hội. Khi nhà kinh tế học Robert Lampman xuất bản nghiên cứu về những người Mỹ giàu nhất vào năm 1962, ông đã lưu ý đến sự “hiếm hoi” của các nghiên cứu đối ứng về chủ đề này. “Có tương đối ít cuộc điều tra về sự phân bổ quy mô tài sản ở Hoa Kỳ,” ông viết. Sự chú ý của các nhà khoa học xã hội khi đó bị thu hút bởi cách các tập đoàn, công đoàn, đảng phái chính trị, quân đội và thậm chí cả các công ty quảng cáo chi phối xã hội. Việc bỏ qua người giàu là điều dễ hiểu ở thời điểm mà người giàu đang trở nên nghèo đi, nếu xét theo tỉ lệ tương đối. Lampman tính toán rằng nhóm 1% hàng đầu nắm giữ 26% tài sản của Mỹ vào năm 1956, thấp hơn 10 điểm phần trăm so với năm 1929.

Không phải khi đó người ta không quan tâm đến việc kiếm tiền (mặc dù thuế suất thuế thu nhập liên bang cao nhất dao động từ 70% đến 92% trong thời kỳ hậu chiến). Nhưng danh sách các sách bán chạy nhất cho thấy mục tiêu hoàn thiện bản thân của một người Mỹ trung bình ít phụ thuộc vào việc gây dựng một tài sản lớn hơn là tìm một công việc tốt, thăng tiến lớn hoặc thậm chí là được mọi người yêu mến. Cuốn Đắc nhân tâm của Dale Carnegie đã bán được hàng triệu bản, tương tự như các cuốn sách khích lệ tinh thần tâm lý khác như Sức mạnh của tư duy tích cực (The Power of Positive Thinking).

Chỉ đến những năm 1980, khi thị trường chứng khoán bùng nổ và thuế suất giảm, thành công về tài chính mới trở thành ưu tiên cao hơn. Donald Trump xuất bản cuốn Nghệ thuật đàm phán (The Art of the Deal) vào năm 1987, tiếp theo đó một thập kỷ là các cuốn sách bom tấn Triệu phú nhà bên (The Millionaire Next Door) của Thomas J. Stanley và William D. Danko, cùng Dạy con làm giàu (Rich Dad, Poor Dad) của Robert Kiyosaki. Khán giả truyền hình say sưa với sự sang trọng, xa hoa từ các bộ phim như Dynasty đến Dallas.

Không chỉ có sự tham lam hay đố kỵ mới thúc đẩy sự quan tâm đột ngột này vào việc đạt được (nói theo tên một chương trình phổ biến thời bấy giờ) Lifestyles of the Rich and Famous (Phong cách sống của người giàu có và nổi tiếng). Sau nhiều thập kỷ lạm phát, từ “triệu phú” đã không còn mang ý nghĩa là “tài phiệt” và bắt đầu có vẻ khả thi. Và, với sự thoái trào của lương hưu cùng sự gia tăng của tài khoản hưu trí 401(k), nhiều người nhận ra họ sẽ cần một tài sản ròng trị giá bảy chữ số để nghỉ hưu một cách thoải mái. 25 năm đầu tiên của thế kỷ 21 đã mang đến những lý do mới cho sự lo âu về tài chính, bao gồm một loạt cuộc khủng hoảng lớn, sự gia tăng đột biến của lạm phát và một cuộc cách mạng AI có thể sẽ cướp đi công việc của chúng ta hoặc không.

Tuy nhiên, tin tức không hoàn toàn là tiêu cực, đặc biệt là đối với nhiều người Mỹ đã hoàn thành sứ mệnh không bao giờ phải lo lắng về tiền bạc nữa. Ngành công nghệ nói riêng đã mở ra làn sóng các tỉ phú sau một đêm, nhiều người trong số họ nhanh chóng trở nên quen thuộc với mọi nhà. Sự xuất hiện liên tục của họ trên tin tức chắc chắn gợi ý rằng sự bất bình đẳng đã gia tăng. Nhưng có bao nhiêu người giàu, và họ đã trở nên giàu có bằng cách nào? Đã mất một thời gian dài kinh ngạc để giới học thuật đưa ra câu trả lời chắc chắn.

Nghiên cứu về giới giàu có ở Mỹ vẫn là một mảng đề tài phụ tại các khoa kinh tế cho đến những năm 2010. Sau đó, trong những năm sau khi phong trào chiếm phố Wall (Occupy Wall Street) chỉ trích quyền lực của “nhóm 1%”, nhà kinh tế học người Pháp Thomas Piketty đã xuất bản cuốn sách bán chạy một cách bất ngờ về sự bất bình đẳng, Tư bản trong thế kỷ 21 (Capital in the Twenty-First Century). Chẳng bao lâu sau, các cộng sự của ông là Emmanuel Saez và Gabriel Zucman tại đại học California ở Berkeley đã đưa ra các ước tính rằng tỉ lệ tài sản Mỹ của nhóm 1% và 0,1% hàng đầu đang tiến tới mức chưa từng thấy kể từ những năm 1920.

Một cuộc tranh luận đã nổ ra về cách đánh giá sự bất bình đẳng sao cho đúng đắn. Rõ ràng là các phương pháp cũ không còn hiệu quả khi bỏ qua hàng ngàn tỉ USD tài sản bị ẩn giấu. Ví dụ, Lampman đã căn cứ các tính toán của mình vào tờ khai thuế di sản, được nộp khi người giàu qua đời. Nhưng ngày nay, thuế di sản có đầy kẽ hở và rất dễ né tránh, khiến dữ liệu này trở nên ít nhiều không có tác dụng.

Cuộc tranh luận học thuật này cực kỳ mang tính kỹ thuật, xoay quanh nhiệm vụ phức tạp là chuyển đổi các tập dữ liệu thuế thu nhập chi tiết, ẩn danh khổng lồ thành các ước tính về tài sản. Trong số những người tham gia tranh luận có Zidar và Zwick, lần lượt là giáo sư tại đại học Princeton và đại học Chicago. Cuối cùng, hiện ít người phản đối rằng các tài sản lớn nhất đã tăng vọt về quy mô, ngay cả khi các con số của họ có chút chênh lệch.

Ví dụ, Fed ấn định tỉ lệ tài sản Mỹ của nhóm 1% hàng đầu là gần 32%, thấp hơn vài điểm so với các ước tính mới nhất của cơ sở dữ liệu Bất bình đẳng Thế giới do Piketty, Saez và Zucman cùng lãnh đạo. Cả hai ước tính đều hàm ý rằng quốc gia này đang ở gần mức bất bình đẳng tài sản lớn nhất kể từ ít nhất là chiến tranh Thế giới thứ II. Và cả hai đều cho thấy những mức tăng gần đây lớn nhất thuộc về nhóm giàu nhất trong số những người giàu, khoảng 136.000 gia đình thuộc nhóm 0,1% hàng đầu, những người mà Fed ước tính sở hữu tài sản trung bình là 184 triệu USD.

Trong khi Elon Musk và một số tỉ phú công nghệ khác thu hút sự chú ý, Zidar và Zwick muốn mở rộng sự chú ý của chúng ta đến thành viên điển hình hơn của nhóm siêu giàu này. Họ kết luận rằng, hoàn toàn không đúng khi cho rằng “tài sản tập trung trong tay tương đối ít người, rằng người giàu hầu như chỉ sống ở các vùng duyên hải, và rằng con đường dẫn đến tài sản và quyền lực chắc chắn phải đi qua tài chính và công nghệ.” Đủ đông để lấp đầy một thành phố có quy mô như Cleveland hoặc Orlando, nhóm 0,1% hàng đầu có thể được tìm thấy ở mọi góc của đất nước và mọi ngóc ngách kinh tế có thể tưởng tượng được.

Bằng cách sống xa hoa ở mọi bang và khu vực bầu cử Quốc hội Mỹ, các triệu phú ẩn danh này có ảnh hưởng đặc biệt đối với các đại biểu của họ tại Washington. Ví dụ điển hình nhất là bộ luật thuế của Mỹ. “Phần lớn thông qua ảnh hưởng của những triệu phú này, các nhà lập pháp đã xây dựng một bộ luật thuế hai tầng có lợi cho các chủ doanh nghiệp hơn là lao động hưởng lương và trao cho họ lợi thế ở mọi điểm đánh thuế, từ thuế thu nhập, thuế lương đến quy hoạch di sản,” Zidar và Zwick viết. Họ chỉ ra cải cách thuế mà ông Trump đã ký thành luật vào năm ngoái.

“Everywhere Millionaires” không chứng minh rằng các tỉ phú không quan trọng. Nhưng nó làm phức tạp thêm bức tranh về ý nghĩa của việc trở nên giàu có ở Mỹ, bằng cách chiếu một luồng sáng hiếm hoi vào một thế giới thượng lưu vẫn đầy bí mật. Và một trong những bí mật đen tối nhất trong số đó, theo các tác giả cáo buộc, là nhiều tài sản gần đây của người giàu xuất phát từ việc thao túng các quy tắc để tước đoạt cơ hội của thế hệ những người Mỹ đang nỗ lực vươn lên tiếp theo.

Tổng hợp nhiều năm nghiên cứu về hồ sơ thuế và các dữ liệu khác, Zidar và Zwick phác họa một bức chân dung mới về tầng lớp thượng lưu Mỹ. Họ phát hiện ra rằng con đường điển hình nhất dẫn đến sự giàu có không phải qua thung lũng Silicon hay Phố Wall, mà là thông qua các doanh nghiệp tư nhân. Những người Mỹ giàu có nhất sở hữu các công ty luật và tư vấn, cơ sở y tế, phòng khám nha khoa, công ty xây dựng, đại lý xe hơi, nhà hàng, cùng các nhà sản xuất và phân phối mọi sản phẩm có thể có. Việc xây dựng các doanh nghiệp béo bở này có thể mất nhiều thập kỷ. Một chủ sở hữu giàu có điển hình ở độ tuổi 62. Một nửa tài sản doanh nghiệp tư nhân do thế hệ Baby Boomer (sinh từ 1946 đến 1964) nắm giữ.

Theo một cách nào đó, đây là một góc nhìn lạc quan về nhóm 0,1% hàng đầu. Mặc dù sự dịch chuyển kinh tế đã giảm, “Giấc mơ Mỹ vẫn chưa chết,” các tác giả viết. “Sự chăm chỉ vẫn có thể đi từ tay trắng làm nên.” Nửa đầu cuốn sách tràn ngập những câu chuyện về các nhà doanh nghiệp thông minh, chăm chỉ, những người đã trở nên giàu có nhờ những ý tưởng độc đáo, những đêm thức trắng và “sự kiên nhẫn đáng kinh ngạc đối với các dự án có vẻ tẻ nhạt.” Những chủ sở hữu này có thể rất khó thay thế, với bằng chứng cho thấy lợi nhuận trên mỗi công nhân giảm hơn 80% trong những năm sau khi họ nghỉ hưu hoặc qua đời đột ngột.

Lái xe dọc nước Mỹ và rẽ vào hầu như bất kỳ lối ra nào trên đường cao tốc, bạn có thể thấy dấu vết của những tài sản này. Ngay cả ở những khu phố nghèo nhất, các chuỗi nhượng quyền đồ ăn nhanh, cây xăng và các tòa nhà căn hộ đều thuộc sở hữu của ai đó, thường là một người nào đó ở phía bên kia thành phố. Ngay cả ở những vùng đất thưa dân, ai đó cũng sở hữu những mẫu đất trống đó.

Người Mỹ may mắn khi sống giữa nhiều người giàu có như vậy, hay bị nguyền rủa? Cuốn sách của Zidar và Zwick không làm hài lòng người đọc bằng một câu trả lời đơn giản. Người giàu mở rộng nền kinh tế, tạo ra việc làm, lan tỏa sự đổi mới và truyền cảm hứng cho những người khác cố gắng nối gót họ. Nhưng họ cũng thường phục vụ lợi ích của chính mình bằng chi phí của mọi người khác. “Chúng ta có thể ngưỡng mộ họ vì sự thành công,” các tác giả kết luận, “và vẫn nghĩ rằng họ nên cống hiến nhiều hơn cho đất nước đã giúp tạo nên thành công của họ.”

Với sự hỗ trợ từ Jack Witzig