Đó là một thương vụ thoái vốn mà mọi doanh nhân đều mơ ước. Sau khi tự thân gầy dựng một startup phần mềm cùng nhau, Anastasia Koroleva và chồng đã bán công ty với giá chín chữ số: 100% tiền mặt ngay ngày đầu, không điều khoản lợi nhuận bổ sung, không ràng buộc. Nhưng những gì diễn ra sau đó đã khiến nhà sáng lập và cựu luật sư M&A của Skadden Arps này choáng váng. Thay vì cuộc sống an nhàn mà bà mong đợi, Koroleva lại phải đối mặt với nhiều năm bất an và một cuộc ly hôn đau đớn.

"Mọi thứ rất khác so với những gì chúng tôi mong đợi, và điều đó gây sốc cho tôi," bà nói. "Tôi đã trải qua một giai đoạn thích nghi khá khó khăn với thực tế mới đó."

Hiện tại, 16 năm sau khi nhận được khoản tiền và gần ba năm kể từ khi dẫn chương trình podcast của mình, Exit Paradox, Koroleva khám phá điều gì xảy ra khi giá trị tài sản ròng loại bỏ nhu cầu làm việc. Các cuộc phỏng vấn của bà với những người cực kỳ giàu có đã hé lộ một chủ đề lặp đi lặp lại: Đối với nhiều người, việc thoái vốn không giống như một thành tựu đỉnh cao - hoặc ít nhất, không kéo dài lâu. Nó có thể giống như một sự rạn nứt về mặt hiện sinh. Các khách mời mô tả việc trở nên giàu có tột bậc bằng ngôn ngữ của sự tổn thương: "hồi phục sau thương vụ 500 triệu USD," "vật lộn trong một thập kỷ" hay trôi dạt trong trạng thái buồn chán vô định.

Podcast của Koroleva là một phần của một hệ sinh thái đang phát triển gồm nội dung, các nhà huấn luyện, chuyên gia trị liệu và cộng đồng, mang đến cho những người đã tích lũy nhiều tiền hơn mức họ cần một nơi để trò chuyện thoải mái - một khoảng trống mà các cố vấn tài sản truyền thống và mạng lưới nhà sáng lập không lấp đầy được. Sự trỗi dậy của nó phản ánh hai sự thay đổi: một ngành công nghệ tạo ra của cải với tốc độ chóng mặt và một nền văn hóa hậu Covid sẵn sàng hơn nhiều để nói về sức khỏe tâm thần.

"Đã có một sự cởi mở rất lớn trong các cuộc trò chuyện về sức khỏe tâm thần và hạnh phúc của các doanh nhân," Sherry Walling, một nhà tâm lý học lâm sàng chuyên về các nhà sáng lập, cho biết. Bà cho rằng một phần nguyên nhân là cú sốc từ cái chết của nhà sáng lập Zappos, Tony Hsieh, vào năm 2020. "Tôi thực sự nghĩ rằng chúng ta đã không còn xem đây là 'nỗi khổ của người giàu' nữa."

Vùng trống

Tháng 11 năm ngoái, Walling đồng tác giả một cuốn cẩm nang về chủ đề này, Exit Strategy. Bà đã chứng kiến quá nhiều khách hàng đã làm mọi thứ họ đặt ra, đạt được thương vụ thoái vốn lớn - và rồi trở nên khốn khổ. "Có một số câu chuyện thực sự bi kịch," bà nói. "Mọi người có ý định tự tử, thực sự, thực sự lạc lối trong trải nghiệm hậu thoái vốn của họ."

Khó khăn tài chính đã định hình những ký ức đầu đời của Michia Rohrssen. Năm 4 tuổi, anh nhớ đã thấy mẹ mình khóc vì chiếc xe hỏng mà họ không có tiền sửa. Thường thì cũng không có tiền cho thức ăn hay tiền thuê nhà. Anh nhớ những bếp ăn từ thiện và các nhà sư Tây Tạng ở Ithaca, New York, đã chen chúc trong một phòng ngủ để có thể cho anh và mẹ ở nhờ. Tiền bạc là "nguồn cơn đau khổ liên tục trong cuộc sống của chúng tôi," anh nhớ lại.

Rohrssen chuyển đến San Francisco ở độ tuổi 20 và tham gia vào các startup, đồng sáng lập công ty phần mềm ô tô Prodigy vào năm 2015. Ngay cả khi đó, đôi khi anh vẫn bỏ qua các bữa trưa hàng tuần với bạn bè vì không đủ tiền cho bữa ăn 25 USD. Sau đó, vào năm 2021, khi Rohrssen 31 tuổi, Prodigy đã được bán với giá 110 triệu USD.

Tất cả các vấn đề về tiền bạc của anh đã được giải quyết. Rohrssen vô cùng phấn khởi - và mặc dù anh chưa bao giờ nghĩ rằng tiền có thể thay thế cho việc tu dưỡng nội tâm, nỗi sợ hãi hiện sinh dần dần ập đến còn đen tối hơn cả cảnh nghèo đói mà anh đã sống sót.

"Nó thực sự tồi tệ," anh nói. "Khi bạn túng thiếu và mọi thứ khó khăn, bạn có niềm tin rằng, ồ, một ngày nào đó khi tôi bán công ty thì mọi thứ sẽ tốt hơn. Thực tế khó khăn hơn nhiều khi bạn đã đạt được những thành quả tài chính đó mà vẫn cảm thấy tan nát như vậy. Bạn cảm thấy mình vẫn bất tài, và bạn tự hỏi, 'Nhưng mình đã làm được điều đó rồi mà?'"

Anh đã đi du lịch một chút nhưng cuộc sống hàng ngày không có nhiều mục đích ngoài việc thức dậy để gặp vợ. "Tôi như đã chết," anh nói. "Bộ não của bạn thực sự teo lại nếu bạn không làm việc và theo đuổi những điều trong cuộc sống. Đó là một nơi rất nguy hiểm."

Có một thuật ngữ cho hiện tượng này - "hội chứng giàu có đột ngột" - theo nhà trị liệu tâm lý được cấp phép Annie Wright. Bà cho rằng các nhà sáng lập công nghệ đặc biệt dễ bị tổn thương, một vấn đề ngày càng trở nên nghiêm trọng trong làn sóng AI.

Một lý do là tốc độ. Khoảng thời gian từ lúc thành lập công ty đến khi có một sự kiện thanh khoản đã rút ngắn đáng kể kể từ thời kỳ bùng nổ tiền mã hóa, khiến các nhà sáng lập có ít thời gian hơn để trưởng thành cùng với sự giàu có của họ. "Có những định giá khổng lồ, sự chú ý lớn từ công chúng, và tài sản cá nhân có thể hình thành trong một khoảng thời gian cực kỳ ngắn," Wright nói.

Cũng có một cảm giác rằng cánh cửa cơ hội đang khép lại. Nhiều nhà sáng lập tin rằng đây có thể là cơ hội công nghệ định hình sự nghiệp của họ. "Tôi nghĩ nhiều nhà sáng lập tin rằng họ không thể chậm lại," bà nói. "Và tôi nghĩ chính điều này có thể tạo ra nỗi sợ bỏ lỡ (FOMO) dữ dội, ngay cả sau khi họ đã ổn định về tài chính."

Wright cho biết một yếu tố khác ít được chú ý nhất nhưng có thể gây ra hậu quả nặng nề hơn: gánh nặng đạo đức về cách của cải được tạo ra. Các nhà sáng lập công nghệ có thể phải vật lộn với những gì công nghệ của họ có thể gây ra cho thế giới - theo một cách mà một ông trùm sòng bạc hay thời trang nhanh không bị đòi hỏi phải đối mặt.

"Những nhà sáng lập này không chỉ hỏi công ty của họ đáng giá bao nhiêu, họ còn có thể tự hỏi công nghệ sẽ ảnh hưởng thế nào đến việc làm, đến sự thật, đến sự sáng tạo và các mối quan hệ của con người," Wright nói. Một số người, bà cho biết, thậm chí đang trải qua "tổn thương đạo đức xung quanh những gì họ đã xây dựng và cách nó tác động đến người khác."

Sau đó là những ảnh hưởng thông thường hơn của sự giàu có. Không giống như trúng xổ số, tài sản của một nhà sáng lập gắn bó sâu sắc với danh tính của họ. Điều đó làm cho thành công có cảm giác xứng đáng - nhưng bất kỳ sự không hài lòng nào sau đó cũng trở nên đau đớn một cách cá nhân. Nhiều người rơi vào "ảo tưởng khi đến đích": giả định rằng việc đạt được con số, cột mốc mà họ đã sắp đặt cuộc đời mình xung quanh, sẽ mang lại sự bình yên lâu dài. Khi điều đó không xảy ra, một số người lao thẳng vào dự án tiếp theo - không phải vì cảm hứng mà vì nhu cầu chứng minh thành công đầu tiên không phải là may mắn.

Tiền Monopoly

Chu kỳ giàu có này đang tạo ra nhiều người chiến thắng hơn so với các đợt bùng nổ trước đây. Tại một số công ty AI, ngay cả nhân viên cấp trung cũng ra đi với những khoản tiền thay đổi cuộc đời. Các công ty theo dõi thị trường dự báo rằng chỉ riêng đợt phát hành cổ phiếu lần đầu (IPO) của Anthropic có thể tạo ra bảy tỷ phú trong số các nhà sáng lập, và khoảng 50 người có tài sản trăm triệu đô la và 1.200 người có tài sản chục triệu đô la ở các vị trí thấp hơn trong bảng phân bổ vốn của công ty. Thêm vào đó là các đợt niêm yết khổng lồ của OpenAI và SpaceX, số tỷ phú mới dự kiến tăng lên 20. "Thật điên rồ khi có quá nhiều tiền được tạo ra," doanh nhân Sam Parr nói. "[Mọi người] đang tiến tới con số chín chữ số, hơn 100 triệu USD chỉ từ việc là một nhân viên."

Parr đã thành lập The Hustle, một bản tin kinh doanh kỹ thuật số được HubSpot mua lại vào năm 2021. Hiện tại, ông tập trung vào Hampton, một mạng lưới mà ông thành lập cho các nhà xây dựng có giá trị tài sản ròng cao, nơi ông phân tích những gì ông gọi là "vấn đề của giới nhà giàu" - dù vậy, chúng vẫn là vấn đề. Ông đặc biệt thẳng thắn về cách các thành viên, những người có giá trị tài sản ròng lên tới 3 tỉ USD, tiêu tiền của họ, phân tích xem lựa chọn nào thực sự mang lại hạnh phúc. Lời khuyên tốt nhất của ông? Đừng làm bất cứ điều gì không thể đảo ngược trong ít nhất một năm sau khi thoái vốn. Đừng mua trang trại quá lớn như ông đã làm - hoặc ít nhất hãy cho thuê biệt thự trên Airbnb trong vài tháng trước để xem bạn có thích sống theo cách đó không. Một chút hài hước cũng hữu ích.

Các cộng đồng như Hampton đều có tiêu chí sàng lọc khác nhau: một số lựa chọn dựa trên thành tích kinh doanh, một số khác có yêu cầu tài chính nghiêm ngặt, và một số chỉ dành cho người được mời. Post Exit Founders, ra mắt bốn năm trước, tập trung vào trải nghiệm của nhà sáng lập; Beyond The Finish Line yêu cầu thành viên phải vừa thoái vốn xong và vừa "vượt ngưỡng kinh tế". Ở phân khúc cao hơn, Tiger 21 yêu cầu ít nhất 20 triệu USD, và R360 đặt ra ngưỡng 100 triệu USD tài sản. Mặc dù các nhóm này cung cấp một loạt lợi ích từ kết nối mạng lưới đến quản lý tài sản và dòng chảy giao dịch, tất cả họ cũng tạo không gian cho các thành viên vật lộn với những câu hỏi lớn về cuộc sống.

Với những người mới giàu có gần đây, Parr cho biết động lực còn bị bóp méo đến mức cực đoan hơn. "Điều trở nên thực sự kỳ lạ là khi bạn phải giải quyết bậc cao nhất trong tháp nhu cầu của Maslow ở độ tuổi rất trẻ," ông nói. Ông coi mình là may mắn khi gặp vợ sớm; giờ đây ông thấy nhiều người trở nên giàu có trước khi tìm được bạn đời. "Những người bạn độc thân của tôi, điều đó thật tệ," Parr nói. "Ý tôi là, rõ ràng là nó cũng vui. Bạn chiều theo mọi ham muốn của mình, nhưng tôi không ghen tị với họ."

Mọi mối quan hệ đều được đàm phán lại sau một thương vụ thoái vốn, và không phải lúc nào cũng do người có tiền chủ động. Bạn bè cũ bắt đầu dè dặt khi nói về tài chính của chính họ. Các thành viên gia đình bắt đầu có ý kiến về những gì họ được hưởng. Những người mới còn khó khăn hơn: người giàu học được, đôi khi bằng những bài học đắt giá, cách phân biệt những người muốn sự gần gũi với những người muốn tiếp cận. Kết quả có thể là sự phòng thủ nhiều hơn, chứ không phải ít đi.

Tiền bạc, ở một quy mô nhất định, cũng không còn cảm giác thật nữa. "Lên đến khoảng 20 triệu USD, bạn vẫn nghĩ về việc, 'Làm thế nào để tôi sử dụng nguồn lực này một cách tốt?'" Walling, nhà tâm lý học, nói. "Bạn theo dõi nó, chú ý và đầu tư tốt. Và rồi có một con số vượt qua mức đó, nó giống như tiền trong trò Cờ Tỷ Phú. Điều đó có thể gây ra hiệu ứng ảo tưởng đối với tâm lý của một người. Họ bị mất phương hướng và không còn gắn kết với giá trị của bất cứ thứ gì."

Tìm kiếm sự cân bằng

Rohrssen đã mất nhiều năm để xử lý việc trở nên giàu có, nhưng gần đây anh cảm thấy sống động hơn bao giờ hết trong một thời gian dài. Anh bắt đầu tạo nội dung trực tuyến về việc xây dựng doanh nghiệp và tìm thấy cảm hứng khi dành thời gian với Richard Branson - đầu tiên là trên Đảo Necker với The Strive Collective, sau đó là cùng nhau đi bộ đường dài ở Iceland vào mùa hè này với những chiếc lều cơ bản, cà phê hòa tan và những hố đất đào làm nhà vệ sinh.

Không giống như nhiều người siêu giàu mà Rohrssen đã gặp kể từ khi thoái vốn, Branson, 76 tuổi, dường như không bị sự giàu có làm cho trống rỗng. Nếu có, nó còn khuếch đại sự hồ hởi tự nhiên của ông. Branson tỏ ra vững chãi và sẵn sàng cho mọi thứ, Rohrssen nói, nhưng cũng không hề giấu giếm sự bay bổng về cuộc sống mà ông đã xây dựng với tư cách là một "tỷ phú xa hoa với một hòn đảo có cả kangaroo con và vượn cáo."

Việc tìm thấy sự cân bằng đó có thể mất nhiều năm. Trong số khoảng 1.200 câu chuyện hậu thoái vốn mà Koroleva đã nghiên cứu, bà ước tính rằng một thập kỷ sau khi đạt đến trạng thái "vượt ngưỡng kinh tế", 15% đang "ở một nơi khá buồn"; 70% cảm thấy thoải mái nhưng có chút trống rỗng; và chỉ 15% đang phát triển mạnh mẽ. Bà quyết tâm đẩy tỷ lệ cuối cùng đó lên cao hơn. Tháng này, bà đã ra mắt Post Wealth System, một chương trình tĩnh tâm ba ngày cho các nhóm nhỏ từ 8 đến 10 người, được thiết kế để giúp hướng dẫn những người tự do tài chính đến một cuộc sống viên mãn sâu sắc hơn.

Walling cho biết những người xử lý tốt nhất một khoản tiền lớn bất ngờ thường giữ hai ý tưởng cùng một lúc: "Tôi đã làm việc rất chăm chỉ, và tôi đã rất may mắn." Phần thưởng mà không kèm theo sự tự cao tự đại. Những người gặp khó khăn nhất thường là những người mà công ty là tất cả đối với họ - không có mối quan hệ lành mạnh, không sở thích, không có ý nghĩa cuộc sống ngoài thương vụ thoái vốn. "Đó là khi bạn gắn toàn bộ giá trị bản thân và cảm giác hạnh phúc cá nhân của mình vào sự kiện này," Walling nói. Không có số tiền nào "đủ để duy trì điều đó cho bạn."

Nguyên mẫu hậu kinh tế

Michael Sonnenfeldt đã suy ngẫm về những câu hỏi về tiền bạc lâu hơn hầu hết mọi người. Với tư cách là người sáng lập Tiger 21, một trong những mạng lưới sớm nhất và lớn nhất dành cho giới siêu giàu, ông đã dành gần ba thập kỷ để quan sát các thành viên điều hướng địa vị khác thường của họ.

"Bà của vợ tôi từng nói, 'Giàu hay nghèo, có tiền vẫn tốt'," Sonnenfeldt dí dỏm. Rất nhiều người giàu không thích nghi được, ông nói, và cũng có rất nhiều người không giàu cũng vậy. "Chỉ là một số sai lầm đó dễ thấy hơn khi người giàu mắc phải."

Ông ước gì mọi người đừng đòi hỏi tiền bạc làm những việc nó không thể. Tiền có thể chấm dứt nhu cầu tích lũy, Sonnenfeldt nói, nhưng không thể cho bạn biết điều gì sẽ đến sau đó. Ông mượn từ lý thuyết trò chơi: Hãy nghĩ về cuộc sống như một trò chơi vô hạn, được chơi không phải để chiến thắng và hoàn thành mà đơn giản là để tiếp tục chơi tốt. Đó là một sự điều chỉnh khó khăn đối với những người có thành tích cao được đào tạo để tập trung vào kết quả hơn là quá trình. Nhưng bằng chứng ở xung quanh ông. "Số lượng thành viên Tiger thiền định hàng ngày sẽ khiến bạn kinh ngạc," ông nói.

Hiện tại, đây là những vấn đề của một số rất ít người và những người rất giàu. Nhưng một số nhà tư tưởng, bao gồm cả nhà triết học Nick Bostrom, tin rằng AI có thể làm cho kịch bản này trở nên phổ biến. Ông dự đoán một "xã hội không tưởng sâu sắc" sắp tới, trong đó sự tự do khỏi nhu cầu kinh tế sẽ trở thành chuẩn mực. Nếu xem xét điều đó một cách nghiêm túc, tầng lớp "vượt ngưỡng kinh tế" không còn là một sự tò mò mà trở thành một nghiên cứu thí điểm - một nhóm nhỏ, được tài trợ tốt, đang tìm ra trước phần còn lại của chúng ta, một người sẽ làm gì khi không có gì được yêu cầu ở họ.

Một quan điểm khắc nghiệt hơn là không có giải pháp lâu dài. Việc luôn không hài lòng là cách loài người chúng ta đã tồn tại, là lý do tại sao sự xa xỉ của ngày hôm qua chắc chắn trở thành nhu cầu cơ bản của ngày mai. Đó là hướng mà Rohrssen nghiêng về, ít nhất là cho đến bây giờ. "Có lẽ có điều gì đó trong bản chất con người rất khó để loại bỏ," ông nói. "Có lẽ bạn chỉ đang chiến đấu chống lại trọng lực."