Khi trụ đỡ của hệ thống thương mại lung lay

"Tôi chưa từng nghĩ mình sẽ chứng kiến điều này trong suốt cuộc đời", bà Deborah Elms, giám đốc mảng Chính sách Thương mại tại Hinrich Foundation mở đầu bài trình bày trong chuỗi hội thảo về thương mại quốc tế do National Press Foundation và Hinrich Foundation tổ chức.

Bà miêu tả mức độ rạn nứt của hệ thống thương mại hiện nay là điều chưa từng xuất hiện kể từ sau Thế chiến II, dù thế giới không trải qua một cuộc Đại suy thoái hay hai cuộc chiến tranh như lần đổ vỡ trước đó.

Sự thay đổi này không chỉ xuất phát từ các chính sách thương mại của Mỹ. Hệ thống thương mại toàn cầu vốn đã gặp nhiều sức ép khi ngày càng có nhiều thành viên, nhiều lợi ích và nhiều thách thức mới xuất hiện, từ kinh tế số đến biến đổi khí hậu.

Trong bối cảnh đó, Mỹ - quốc gia từng đóng vai trò kiến tạo và bảo vệ hệ thống thương mại suốt nhiều thập kỷ đang chuyển sang áp dụng hàng loạt biện pháp bảo hộ đã đẩy quá trình phân mảnh diễn ra nhanh hơn.

Bà Deborah Elms ví hệ thống thương mại hiện nay như một cây cầu bị mất đi một trụ đỡ. Cây cầu chưa sụp đổ, nhưng đã xuất hiện những vết nứt buộc các quốc gia và doanh nghiệp phải tìm những tuyến đường mới, những đối tác mới và cả những cách thức hợp tác mới trong khi chưa ai biết trật tự tiếp theo sẽ được định hình thế nào. 

Điều đáng chú ý là sự phân mảnh này không diễn ra theo các khối khu vực như nhiều người từng dự đoán. Thay vào đó, các chính phủ và doanh nghiệp đang hình thành những mạng lưới hợp tác linh hoạt hơn, dựa trên từng lợi ích cụ thể thay vì một hệ thống luật chơi chung cho tất cả.

“Toàn cầu hóa không kết thúc, nhưng sẽ vận hành trong một môi trường phức tạp, tốn kém và khó dự báo hơn trước,” chuyên gia theo dõi mảng thương mại quốc tế nhiều năm nhận xét. 

Châu Á vẫn có lợi thế nhưng không phải vì lý do cũ

Trong bối cảnh thương mại toàn cầu ngày càng phân mảnh, châu Á vẫn là khu vực có nhiều lợi thế nhất để thích ứng với giai đoạn mới, theo góc nhìn của bà Deborah. 

Một trong những nguyên nhân là làn sóng đầu tư vào trí tuệ nhân tạo (AI), đặc biệt tại Mỹ, đang tạo ra nhu cầu rất lớn đối với chất bán dẫn, linh kiện điện tử và các sản phẩm công nghệ cao.

Đây là những lĩnh vực mà nhiều nền kinh tế châu Á như Việt Nam, Đài Loan, Hàn Quốc hay Thái Lan đã tham gia sâu trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Chính nhu cầu này đã giúp khu vực phần nào giảm bớt tác động từ các chính sách thuế quan và căng thẳng thương mại trong thời gian qua.

Tuy nhiên, đây không phải là "tấm khiên" bảo vệ lâu dài. Nếu chu kỳ đầu tư AI chậm lại hoặc thế giới bước vào giai đoạn các nền tảng công nghệ bị chia tách theo từng khối địa chính trị, doanh nghiệp sẽ phải xây dựng nhiều chuỗi cung ứng và hệ sinh thái công nghệ khác nhau để phục vụ từng thị trường. Điều đó có thể mở ra thêm cơ hội sản xuất, nhưng đồng thời cũng khiến chi phí và độ phức tạp tăng lên đáng kể.

Theo bà Elms, thương mại sẽ không biến mất. "Thương mại giống như một dòng nước, luôn tìm được đường để đi. Đương nhiên, con đường có thể tốn kém hơn, nhiều rào cản hơn và đòi hỏi doanh nghiệp phải tính toán kỹ hơn về thị trường, chuỗi cung ứng, nguồn vốn đầu tư và cả nền tảng công nghệ sử dụng,” bà nói. 

Giữa biến động, các hiệp định thương mại tự do quy mô lớn sẽ trở nên quan trọng hơn. Bà Deborah phân tích, doanh nghiệp sẽ không thích các hiệp định song phương bởi chuỗi cung ứng hiện đại hiếm khi chỉ gói gọn trong hai quốc gia.

Điều họ cần là một bộ quy tắc chung có thể áp dụng cho nhiều thị trường cùng lúc. CPTPP sẽ tiếp tục là hiệp định thuận lợi nhất đối với doanh nghiệp, trong khi RCEP nhiều khả năng sẽ được sử dụng nhiều hơn khi các công ty tìm kiếm sự ổn định trong một môi trường thương mại ngày càng phân mảnh.

Việt Nam trong bài toán cạnh tranh đã đổi luật

Nếu giai đoạn đầu của cuộc chiến thương mại Mỹ - Trung xoay quanh việc doanh nghiệp dịch chuyển sản xuất khỏi Trung Quốc, giai đoạn tiếp theo sẽ là bài toán cạnh tranh ngay giữa các nền kinh tế châu Á, bà Deborah trả lời Bloomberg Businessweek Vietnam. 

Bối cảnh hiện nay tương đối khác biệt so với nhiệm kỳ đầu của tổng thống Donald Trump, khi Việt Nam nổi lên là một trong những bên hưởng lợi lớn nhất từ chiến lược "Trung Quốc+1". Hiện tại, lợi thế đó không còn nữa bởi làn sóng dịch chuyển sản xuất không chỉ diễn ra từ Trung Quốc sang Việt Nam mà mở rộng sang nhiều nền kinh tế trong khu vực. 

Trong khi đó, chính Việt Nam cũng trở thành mục tiêu của nhiều cuộc điều tra thương mại từ phía Mỹ, từ lao động cưỡng bức, quyền sở hữu trí tuệ cho đến các cáo buộc liên quan năng lực sản xuất dư thừa. Điều này có thể dẫn tới các mức thuế cao hơn và làm giảm năng lực cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam tại một trong những thị trường xuất khẩu lớn nhất của mình.

Bà Elms cho rằng Việt Nam vẫn sở hữu nhiều lợi thế mà không phải nền kinh tế nào cũng có. Việt Nam đã xây dựng được mạng lưới hiệp định thương mại tự do rộng, tham gia CPTPP, RCEP và hiệp định với liên minh châu Âu, đồng thời đã tích hợp sâu vào chuỗi cung ứng khu vực. Đây sẽ là nền tảng giúp nền kinh tế thích ứng tốt hơn so với nhiều quốc gia khác khi thương mại toàn cầu bước vào giai đoạn nhiều biến động.

Tuy nhiên, cơ hội cũng đi kèm áp lực cạnh tranh lớn hơn. Nếu doanh nghiệp Việt Nam hoặc Trung Quốc gặp khó trong việc tiếp cận thị trường Mỹ, họ sẽ tìm kiếm đầu ra ở những thị trường khác, đặc biệt là ASEAN. Thách thức mà doanh nghiệp trong khu vực phải đối mặt là cạnh tranh trực tiếp với các nhà sản xuất có năng lực xuất khẩu rất mạnh. 

Sức ép từ hàng nhập khẩu sau đó có thể khiến các chính phủ dựng thêm các rào cản thương mại mới để bảo vệ doanh nghiệp trong nước, qua đó tiếp tục làm gia tăng sự phân mảnh của hệ thống thương mại toàn cầu.

Bà Elms nhận định, châu Á sẽ không đánh mất vai trò trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Ngược lại, các nền kinh tế có năng lực sản xuất, cơ sở hạ tầng và mạng lưới FTA rộng sẽ tiếp tục thích ứng tốt hơn phần còn lại của thế giới. 

"Thương mại sẽ không dừng lại," bà nói. "Nhưng sẽ khó hơn." Có lẽ đó cũng là cách ngắn gọn nhất để mô tả kỷ nguyên thương mại mà thế giới đang bước vào sau gần 80 năm hội nhập.