Việt Nam vừa bước vào nhóm các nền kinh tế có thu nhập trung bình cao theo phân loại mới của Ngân hàng Thế giới (World Bank). Đây là một dấu mốc đáng chú ý sau nhiều năm tăng trưởng dựa vào sản xuất, xuất khẩu và thu hút đầu tư nước ngoài, đồng thời mở ra câu hỏi lớn hơn: Việt Nam cần làm gì để tiến tiếp lên nhóm thu nhập cao?

Trong phân loại cập nhật tháng 7, World Bank xếp các nền kinh tế có GNI bình quân đầu người từ 4.636 đến 14.375 USD trong năm 2025 vào nhóm thu nhập trung bình cao. Việt Nam đã vượt qua ngưỡng này, sau nhiều năm duy trì tốc độ tăng trưởng khá cao trong khu vực.

Mô hình phát triển của Việt Nam trong vài thập niên qua gắn chặt với dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI). Từ dệt may, da giày, điện tử đến thiết bị điện, Việt Nam đã trở thành một mắt xích quan trọng trong chuỗi sản xuất toàn cầu. Các hiệp định thương mại tự do cùng lợi thế về chi phí lao động giúp đất nước thu hút hàng loạt tập đoàn quốc tế.

Điện tử hiện là một trong những trụ cột lớn nhất của xuất khẩu. Samsung, Intel, LG và nhiều doanh nghiệp khác đã xây dựng cơ sở sản xuất tại Việt Nam, tạo ra hệ sinh thái ngày càng lớn quanh các trung tâm công nghiệp ở miền Bắc và miền Nam.

Làn sóng đầu tư vào trí tuệ nhân tạo và bán dẫn đang mở ra một cơ hội mới. Tháng 6, LG Innotek công bố kế hoạch đầu tư khoảng 1 tỷ USD để xây dựng nhà máy sản xuất bảng mạch bán dẫn tại Việt Nam. Samsung và Intel cũng được cho là đang mở rộng hoặc phát triển thêm các cơ sở liên quan đến bán dẫn.

Doanh nghiệp trong nước cũng bắt đầu tham gia sâu hơn. Viettel đã bày tỏ tham vọng phát triển ngành bán dẫn, trong khi FPT đang mở rộng hoạt động thiết kế chip và đào tạo nhân lực công nghệ cao.

Điểm đáng chú ý là Việt Nam muốn đi xa hơn những công đoạn sử dụng nhiều lao động như lắp ráp, đóng gói và kiểm thử. Chính phủ đặt mục tiêu phát triển cả thiết kế, sản xuất và kiểm thử chip, qua đó từng bước tham gia vào những khâu có giá trị gia tăng cao hơn.

Đây là thay đổi quan trọng đối với mô hình tăng trưởng. Lắp ráp giúp tạo việc làm và tăng kim ngạch xuất khẩu, nhưng phần giá trị giữ lại trong nước thường thấp hơn so với thiết kế, nghiên cứu phát triển và sản xuất các linh kiện công nghệ cao. Khi tiền lương và chi phí sản xuất tăng, lợi thế dựa vào lao động giá rẻ cũng giảm dần.

Nhân lực trở thành một trong những điểm quyết định. Chính phủ đặt mục tiêu đào tạo 50.000 chuyên gia bán dẫn đến năm 2030, đồng thời nâng cấp chương trình đào tạo tại Đại học Bách khoa Hà Nội và các cơ sở giáo dục khác.

Quy mô nhân lực hiện tại vẫn là một thách thức. Ngành bán dẫn đòi hỏi kỹ sư có chuyên môn sâu về vi điện tử, vật liệu, thiết kế mạch, tự động hóa và phần mềm. Đây là những lĩnh vực cần thời gian đào tạo dài, trong khi nhu cầu của doanh nghiệp đang tăng nhanh.

Việt Nam cũng phải cạnh tranh nhân lực với các trung tâm bán dẫn khác trong khu vực. Singapore, Malaysia, Thái Lan hay Trung Quốc đều đã có hệ sinh thái doanh nghiệp, trường đại học và chuỗi cung ứng phát triển hơn ở nhiều công đoạn. Việc thu hút được dự án đầu tư mới chỉ là bước đầu; giữ được đội ngũ kỹ sư và tạo môi trường để họ phát triển mới quyết định năng lực cạnh tranh lâu dài.

Một thách thức khác nằm ở doanh nghiệp trong nước. Trong chuỗi sản xuất hiện tại, các tập đoàn FDI vẫn giữ vai trò chủ đạo. Việt Nam xuất khẩu lượng lớn điện thoại, máy tính và thiết bị điện tử, song khả năng cung cấp linh kiện, dịch vụ kỹ thuật và công nghệ lõi của doanh nghiệp nội địa còn hạn chế.

Để nâng thu nhập quốc gia, điều quan trọng là tăng phần giá trị được tạo ra trong nước. Một nhà máy có thể đóng góp lớn cho xuất khẩu, song tác động đến GNI sẽ cao hơn khi doanh nghiệp Việt Nam tham gia được vào thiết kế sản phẩm, cung cấp linh kiện, phát triển phần mềm, nghiên cứu và các dịch vụ kỹ thuật.

Đây cũng là bài học từ Malaysia, một nền kinh tế đã tham gia ngành bán dẫn trong nhiều thập niên. Malaysia từng mất nhiều năm ở ngưỡng thu nhập trung bình cao, sau đó tìm lại động lực tăng trưởng nhờ nâng cấp chuỗi cung ứng điện tử và bán dẫn. Nước này đang mở rộng sang các công nghệ đóng gói chip tiên tiến và phát triển năng lực thiết kế, nghiên cứu trong nước.

Việt Nam có lợi thế là bước vào chu kỳ đầu tư mới đúng lúc các tập đoàn toàn cầu muốn đa dạng hóa chuỗi cung ứng. Căng thẳng thương mại Mỹ Trung, nhu cầu về chip cho AI và nỗ lực giảm phụ thuộc vào một số trung tâm sản xuất đang thúc đẩy doanh nghiệp tìm thêm địa điểm.

Vị trí của Việt Nam gần Trung Quốc, Hàn Quốc và các trung tâm sản xuất lớn tại Đông Á cũng tạo thuận lợi cho việc kết nối chuỗi cung ứng. Hệ thống cảng biển, khu công nghiệp và mạng lưới hiệp định thương mại tiếp tục là những lợi thế quan trọng.

Tuy nhiên, để tận dụng dòng vốn này, Việt Nam cần giải quyết những vấn đề nền tảng như điện, logistics, hạ tầng số và khả năng cung cấp các khu công nghiệp có tiêu chuẩn cao. Với ngành bán dẫn, yêu cầu về điện ổn định, nước sạch, hạ tầng kỹ thuật và chất lượng nhân lực cao hơn đáng kể so với nhiều ngành sản xuất truyền thống.

Bài toán lớn hơn nằm ở năng suất. Việt Nam có thể tiếp tục tăng trưởng nhờ vốn và lao động trong một thời gian, nhưng để bước vào nhóm thu nhập cao, tốc độ tăng năng suất phải được cải thiện rõ rệt.

Một nền kinh tế thu nhập cao cần nhiều doanh nghiệp có khả năng tạo ra sản phẩm riêng, sở hữu công nghệ và cạnh tranh bằng chất lượng thay vì chi phí. Điều này đòi hỏi đầu tư mạnh hơn cho nghiên cứu phát triển, giáo dục đại học và đào tạo nghề, cùng chính sách khuyến khích doanh nghiệp nội địa nâng cấp công nghệ.

Một số dự báo cho rằng nếu duy trì tốc độ tăng trưởng tương đương mức bình quân một thập niên qua, GNI bình quân đầu người của Việt Nam có thể vượt Thái Lan vào khoảng năm 2037 và đạt nhóm thu nhập cao quanh năm 2040. Đây là một kịch bản tích cực, song để đạt được, Việt Nam phải duy trì tăng trưởng trong thời gian dài và tránh mắc kẹt ở mô hình sản xuất giá trị thấp.

Bán dẫn có thể trở thành một phần quan trọng của quá trình đó. Ngành này tạo ra nhu cầu đối với kỹ sư, nhà nghiên cứu, doanh nghiệp công nghệ, dịch vụ kỹ thuật và hạ tầng chất lượng cao. Quan trọng hơn, nó có thể kéo theo quá trình nâng cấp của nhiều ngành liên quan.