Khi những cơn gió mùa Thu tràn về cũng là lúc các em học sinh tất bật quay trở lại trường lớp. Mùa tựu trường cũng là dịp để nói về chuyện học hành, thi cử, bằng cấp. Vậy thì không còn gì thích hợp hơn để tuần này chúng ta cùng nhìn lại vị thế thật sự của "vốn con người" Việt Nam trên bản đồ thế giới.

Theo bộ dữ liệu Chỉ số Vốn con người mở rộng (HCI+) của World Bank tổng hợp từ 161 quốc gia năm 2025, Việt Nam đạt 215,8/300 điểm, xếp hạng 57/161 quốc gia, tức nằm trong nhóm 35% quốc gia có vốn nhân lực cao nhất thế giới, cao hơn hẳn mức trung vị toàn cầu 192,5 điểm.

Điều đáng chú ý không nằm ở thứ hạng tuyệt đối mà ở độ lệch giữa hai chỉ số. Nếu chỉ xét thu nhập bình quân đầu người (GNI), Việt Nam với 14.415 USD chỉ xếp hạng 94/161 toàn cầu, thấp hơn tới 37 bậc so với hạng 57 về HCI+. Nói cách khác, vốn nhân lực của Việt Nam đang "đi trước" mức thu nhập của chính mình gần 40 bậc.

Nhìn trong khu vực Đông Á - Thái Bình Dương, Việt Nam xếp 10/27 về HCI+ nhưng chỉ đứng 15/27 về GNI. Nếu chỉ xét trong ASEAN, bức tranh càng rõ: Việt Nam xếp thứ 2 khu vực, chỉ sau Singapore, quốc gia có thu nhập bình quân đầu người cao gấp gần 9,2 lần. Việt Nam còn vượt cả Brunei (GNI gấp 5,5 lần), Thái Lan (gấp 1,5 lần) và Malaysia (gấp 2,4 lần) về điểm HCI+, dù thu nhập thấp hơn đáng kể.

"Tháp nhân lực" đang xây ngược

Con số HCI+ đạt 215,8 điểm nghe có vẻ đáng tự hào, nhưng phía sau nó là một nghịch lý mà chính những người trong ngành đang cảnh báo: Vốn con người mạnh trên giấy tờ chưa chắc đã được sử dụng đúng chỗ trên thực tế.

Bóc tách theo ba cấu phần của HCI+ theo phân vị trong 161 quốc gia, bức tranh không đồng đều: Học vấn (123,8 điểm) vượt qua khoảng 64% số quốc gia, cao hơn trung vị toàn cầu (108,8) và là cấu phần đóng góp chính vào thứ hạng cao; việc làm (49,5 điểm) là điểm mạnh tương đối, vượt qua gần 74% số quốc gia; còn sức khỏe (42,5 điểm) là cấu phần yếu nhất, chỉ vượt qua khoảng 41% số quốc gia và là mảng duy nhất Việt Nam nằm dưới mức trung bình thế giới.

TS. Lê Viết Khuyến - phó chủ tịch Hiệp hội các trường đại học, cao đẳng Việt Nam  -từng mô tả cơ cấu nhân lực nước ta hiện tại "tựa như một người khổng lồ nhưng lại đứng trên đôi chân đất sét". 

Theo ông, các nền kinh tế công nghiệp phát triển, theo khảo sát của OECD, duy trì mô hình "tháp nhân lực" với đáy tháp là lao động kỹ thuật, công nhân lành nghề chiếm 50-60%, thân tháp là kỹ sư, cử nhân, chuyên gia chiếm 25-30%, và đỉnh tháp là quản lý cấp cao, nhà khoa học chiếm 10-15%.

Việt Nam thì ngược lại. Trong khi tỉ lệ nhân lực trình độ đại học trở lên đang tăng lên khoảng 13%, thì tỉ lệ trình độ trung cấp và cao đẳng, tức đội ngũ kỹ thuật viên trực tiếp vận hành dây chuyền sản xuất, lại chỉ chiếm khoảng 8%. TS. Khuyến gọi đây là "điểm lõm" trong cơ cấu nhân lực: Thừa bằng đại học đại trà nhưng thiếu trầm trọng kỹ thuật viên am hiểu công nghệ. 

Vậy làm thế nào để chỉnh lại tòa tháp này? Theo ông Khuyển, trước hết Việt Nam cần điều chỉnh tỷ lệ phân luồng sau THCS sao cho khoảng 50-60% học sinh vào các trường nghề, trung cấp kỹ thuật thay vì đổ dồn vào đại học. Bên cạnh đó, ta cũng cần tích hợp giáo dục nghề nghiệp vào chương trình phổ thông, cho phép dùng chứng chỉ nghề thay thế môn thi tự chọn trong kỳ thi tốt nghiệp THPT. Và cuối cùng nhưng không kém phần quan trọng là để doanh nghiệp đóng vai trò "trường học thứ hai", tham gia từ khâu thiết kế chương trình đào tạo đến cam kết tuyển dụng đầu ra.

Nói cách khác, dữ liệu HCI+ cho thấy Việt Nam đã tích lũy được một nền tảng vốn con người đáng nể so với quy mô thu nhập, được gánh chủ yếu bởi tiêu chuẩn giáo dục. Để nền tảng ấy chuyển hóa thành năng suất thực tế, bài toán không chỉ nằm ở việc học nhiều hơn, mà ở việc học đúng nghề, đúng kỹ năng mà thị trường lao động đang cần, cùng với đó là cải thiện cấu phần sức khỏe - mảng duy nhất Việt Nam còn tụt lại so với mặt bằng thế giới.

Có lẽ, tấm bằng chỉ là điểm khởi đầu, còn hành trình biến kiến thức thành tay nghề thực sự mới là thứ quyết định một nền kinh tế bứt phá hay giậm chân tại chỗ.