Bloomberg Businessweek Vietnam thực hiện cuộc trao đổi với ông Nguyễn Anh Tùng, luật sư cao cấp tại hãng luật BakerHostetler từ Hoa Kỳ xoay quanh những thay đổi về thuế quan và tác động tới doanh nghiệp Việt Nam trong 150 ngày sắp tới. 

 Ông có thể tóm tắt những thay đổi đáng kể nhất trong chính sách thuế quan của Hoa Kỳ trong thời gian qua và kết quả hiện tại của chiến lược thuế quan tổng thể của Hoa Kỳ? 

 Kể từ khi bắt đầu nhiệm kỳ thứ hai của tổng thống Trump, thuế quan đã trở thành một công cụ định hình chính sách kinh tế và thương mại của Hoa Kỳ. Chính quyền đã liên tục coi thuế quan là một công cụ đa năng để tác động lên các đối tác thương mại, bảo vệ sản xuất trong nước, khuyến khích đưa sản xuất trở lại Hoa Kỳ (reshoring) và tạo doanh thu cho liên bang.

Ngày 20.2.2026, tòa án Tối cao Hoa Kỳ đã phán quyết rằng đạo luật Quyền năng Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế (IEEPA) không cho phép tổng thống áp đặt thuế quan. Phán quyết này đã vô hiệu hóa chế độ thuế quan dựa trên IEEPA mà chính quyền đã áp dụng kể từ đầu năm 2025.

Trước phán quyết này, thuế quan IEEPA đã tái định hình mạnh mẽ chính sách thương mại của Hoa Kỳ. Theo ước tính của mô hình Ngân sách Penn Wharton, thuế quan IEEPA đã đẩy mức thuế suất hiệu dụng trung bình của Hoa Kỳ lên tới hai chữ số và họ ghi nhận 175 tỉ USD, khoảng một nửa tổng số thuế hải quan thu được trong giai đoạn đó. Các mức thuế này cũng thúc đẩy một làn sóng đàm phán song phương khi nhiều đối tác thương mại tìm kiếm sự đối xử ưu đãi hoặc ngoại lệ.

Sau quyết định của tòa án Tối cao, chính quyền đã xoay trục ngay lập tức. Chỉ trong vòng vài giờ, tổng thống Trump đã công bố một khoản phụ phí nhập khẩu toàn cầu tạm thời theo điều khoản 122 của đạo luật Thương mại năm 1974, ban đầu được ấn định ở mức 10% và đe dọa tăng lên 15% một ngày sau đó. (Xem thêm bài Thuế quan 15% có thể áp dụng trong tuần này)

Tuy nhiên, điều khoản 122 đi kèm với các hạn chế đáng kể: Thuế quan phải không phân biệt đối xử trên diện rộng, bị giới hạn ở mức tối đa 15% và hết hạn sau 150 ngày trừ khi Quốc hội có hành động. Do đó, đòn bẩy của chính quyền Mỹ trong các cuộc đàm phán thương mại song phương hiện nay bị hạn chế hơn so với thời kỳ IEEPA.

Nhìn về phía trước, chính sách thuế quan của Hoa Kỳ năm 2026 có khả năng sẽ dựa nhiều hơn vào các thẩm quyền thương mại truyền thống - đáng chú ý là điều khoản 301 (các hành vi thương mại không công bằng), điều khoản 232 (an ninh quốc gia), tăng cường thực thi hải quan và có khả năng là hành động của Quốc hội để thiết lập các khung thuế quan bền vững hơn.

Nhìn chung, sự thay đổi này cho thấy có thể tình hình sẽ ít biến động hơn so với năm 2025, nhưng áp lực thương mại chiến lược vẫn sẽ tiếp tục được sử dụng.

Những thay đổi về thuế quan gần đây đã làm thay đổi tác động kinh tế đối với Hoa Kỳ và các đối tác thương mại như thế nào? Vị thế của Việt Nam đã thay đổi ra sao so với các nền kinh tế châu Á - Thái Bình Dương khác? 

Trả lời: Các tác động kinh tế của những thay đổi thuế quan gần đây vẫn đang diễn ra và các tổ chức uy tín cảnh báo không nên đưa ra kết luận chắc chắn dựa trên một khoảng thời gian ngắn. Tuy nhiên, trước mắt có một số dấu hiệu có thể được xem xét. 

Các đánh giá độc lập, bao gồm các đánh giá của phòng Nghiên cứu ngân sách Yale (Yale’s Budget Lab), chỉ ra rằng việc vô hiệu hóa thuế quan IEEPA sẽ giảm bớt một phần áp lực giá cả lên người tiêu dùng Hoa Kỳ vào năm 2026. Dù vậy, Hoa Kỳ vẫn sẽ đối mặt với mức thuế suất hiệu dụng cao nhất kể từ giữa thế kỷ 20 do các biện pháp theo điều khoản 232, điều khoản 301 còn tồn tại và khoản phụ phí mới theo điều khoản 122. 

Đối với các đối tác thương mại, sự thay đổi đột ngột từ thuế quan IEEPA theo từng quốc gia sang một khoản thuế đồng nhất đã làm giảm sự khác biệt và tạm thời giảm bớt áp lực cho các quốc gia từng phải đối mặt với mức thuế suất cao trước đó.

Vị thế của Việt Nam đã cải thiện trong ngắn hạn, nhưng rủi ro đang gia tăng trong trung hạn. Mặc dù đối mặt với các mối đe dọa về mức thuế cao hơn đáng kể vào đầu năm 2025, Việt Nam cuối cùng đã dừng lại ở mức thuế suất hiệu dụng trung bình khoảng 20% theo IEEPA.

""

Vị thế của Việt Nam đã cải thiện trong ngắn hạn, nhưng rủi ro đang gia tăng trong trung hạn

 Luật sư Nguyễn Anh Tùng

Điều này cho phép hàng xuất khẩu từ quốc gia duy trì khả năng cạnh tranh so với Trung Quốc và các nhà cung cấp khác ở châu Á - Thái Bình Dương. Hàng Việt Nam xuất khẩu sang Hoa Kỳ đã tăng, và thâm hụt thương mại hàng hóa của Hoa Kỳ với Việt Nam đạt 178 tỉ USD, vào năm 2025, tăng 44% so với cùng kỳ. 

Từ góc độ chính trị và chính sách, con số này mang tới một số hệ quả lớn. Tổng thống Trump đã liên tục nêu bật thâm hụt thương mại song phương như một bằng chứng về các mối quan hệ thương mại không công bằng.

Việt Nam trước đây từng là đối tượng của các cuộc điều tra theo điều khoản 301 liên quan đến các hoạt động tiền tệ và nguồn gốc gỗ, và những cuộc điều tra đó cùng với các cuộc điều tra mới rất có thể sẽ tái khởi động hoặc mở rộng trong năm nay. 

So với Trung Quốc, Việt Nam tiếp tục được hưởng lợi từ xu hướng đa dạng hóa chuỗi cung ứng và rủi ro địa chính trị thấp hơn. Tuy nhiên, so với các quốc gia xuất khẩu cùng nhóm sản phẩm (may mặc, nội thất, điện tử), thặng dư đang tăng nhanh của Việt Nam với Hoa Kỳ khiến quốc gia có rủi ro bị Hoa Kỳ chú ý.

Nếu không có một thỏa thuận thương mại song phương chính thức, Việt Nam vẫn sẽ phải đối mặt với các mức thuế riêng biệt cho từng quốc gia được áp chồng lên mức thuế nền của điều khoản 122.

Những cơ hội và rủi ro lớn nhất đối với các nhà xuất khẩu và các nhóm ngành của Việt Nam trong ngắn hạn và trung hạn là gì?

Trong ngắn hạn, việc chuyển sang thuế quan đồng nhất theo điều khoản 122 tạo ra một "cửa sổ" tạm thời cho các nhà xuất khẩu Việt Nam. Hàng hóa Việt Nam hiện đang chịu cùng mức thuế quan như hầu hết các đối tác thương mại của Hoa Kỳ, giúp giảm chi phí tương đối và cải thiện khả năng cạnh tranh về giá, đặc biệt là so với các nhà cung cấp trước đây phải đối mặt với mức thuế IEEPA cao hơn.

Tuy nhiên, không gian để hưởng lợi này khá hẹp. Thuế quan theo điều khoản 122 sẽ hết hạn sau 150 ngày, và Việt Nam vẫn là một ứng cử viên tiềm năng cho các hành động thương mại có mục tiêu một khi Chính quyền  Mỹ quay trở lại sử dụng thẩm quyền theo điều khoản 301 hoặc điều khoản 232. Do đó, các doanh nghiệp nên dự tính trước rủi ro thuế quan mới và không nên giả định rằng mức thuế quan hiện tại sẽ kéo dài.

 Các quy định về thuế quan có khả năng diễn biến như thế nào và các doanh nghiệp Việt Nam nên chuẩn bị những gì?

Chính sách thuế quan của Hoa Kỳ đang bước vào một giai đoạn bị hạn chế hơn về mặt pháp lý nhưng vẫn mang tính chiến lược cao. Mặc dù tòa án Tối cao đã hạn chế việc sử dụng các quyền năng khẩn cấp, nhưng điều đó không làm giảm đi mức độ sẵn sàng sử dụng thuế quan của chính quyền.

Chúng ta có khả năng sẽ thấy một sự chuyển hướng sang các công cụ chậm hơn nhưng bền vững hơn như các cuộc điều tra thương mại chính thức, thực thi hải quan quyết liệt và khả năng tham gia nhiều hơn từ Quốc hội. 

Trong cả ngắn hạn và trung hạn, một ưu tiên quan trọng là sự sẵn sàng về thực thi thương mại của Hoa Kỳ. Các nhà xuất khẩu Việt Nam cần thận trọng cao độ với các quy tắc xuất xứ và định giá, làm hồ sơ và tài liệu theo sát các quy định và tiêu chuẩn của cơ quan Hải quan và Bảo vệ Biên giới Hoa Kỳ (CBP), đồng thời giám sát chặt chẽ các rủi ro chuyển tải, trốn thuế và lẩn tránh thuế.

Chúng ta cũng không bỏ qua những cơ hội mang tính phòng thủ, các nhà nhập khẩu nên đánh giá khả năng được hoàn lại các khoản thuế IEEPA, vốn có thể lên tới hàng tỉ USD trên toàn ngành, và đảm bảo rằng các hợp đồng trong tương lai phân bổ rủi ro thuế quan một cách rõ ràng.