Xung đột tại Trung Đông đang khiến cả thế giới phải nín thở theo dõi. Những cú sốc kinh tế mà châu Á phải đối mặt nghiêm trọng đến mức ngay cả các nhà lãnh đạo thận trọng nhất trong khu vực cũng phải lên tiếng. Từ những nền kinh tế vững vàng nhất đến những nước dễ tổn thương nhất, châu Á phụ thuộc rất lớn vào dòng chảy năng lượng đi qua eo biển Hormuz.

Trong bối cảnh đó, Bộ trưởng Ngoại giao Singapore Vivian Balakrishnan nói thẳng khi mô tả Mỹ là “một cường quốc xét lại”, thậm chí có thể bị xem là “nhân tố gây xáo trộn”. Ông nhắc đến cuộc chiến với Iran và vai trò của Mỹ tại châu Á, đồng thời nhấn mạnh một vấn đề lớn hơn: Trật tự hậu chiến do Washington dẫn dắt đang dần suy yếu. Trật tự này từng “tạo nền tảng cho một giai đoạn hòa bình và thịnh vượng đáng kể”, nhưng như ông nói tuần trước, nền tảng đó nay không còn.

Nhận định này không chỉ mang tính cảm xúc mà phản ánh nỗi bất an sâu sắc trong khu vực. Một cuộc xung đột cách xa châu Á và được định hình bởi các quyết định tại Washington và Tel Aviv đang tác động trực tiếp đến các hộ gia đình và doanh nghiệp. Theo ông Balakrishnan, khoảng 90% lượng dầu và 83% khí tự nhiên hóa lỏng đi qua eo Hormuz có điểm đến là châu Á. “Ngay lúc này đây, việc đóng eo Hormuz, theo một nghĩa nào đó, chính là khủng hoảng của châu Á”, ông nói.

Singapore vốn nổi tiếng với cách phát ngôn chuẩn mực và thận trọng. Vì vậy khi nước này lên tiếng, cả khu vực đều lắng nghe. Cùng lúc đó, nhiều nhà ngoại giao châu Á bày tỏ sự bức xúc tương tự trong các cuộc trao đổi riêng. Họ cho biết đã quá mệt mỏi với chính sách đối ngoại đầy “cảm hứng” của Tổng thống Donald Trump. Đầu tiên là các mức thuế khó đoán buộc họ phải thích nghi. Tiếp đó là yêu cầu tăng chi tiêu quốc phòng, làm lung lay các cam kết an ninh kéo dài hàng thập kỷ. Và giờ là cảm giác họ đang phải trả giá cho một cuộc chiến không liên quan đến mình.

Các nền kinh tế giàu như Trung Quốc, Nhật Bản hay Singapore, với nguồn lực tài chính dồi dào và dự trữ chiến lược, có thể chịu được cú sốc trong ngắn hạn. Tuy nhiên, không phải quốc gia nào cũng có đủ sức chống đỡ. Phần lớn các quốc gia Đông Nam Á chỉ có lượng dự trữ dầu đủ dùng trong từ 20 đến 50 ngày, theo Viện Nghiên cứu Kinh tế ASEAN và Đông Á. Vì vậy, một số chính phủ buộc phải áp dụng biện pháp mạnh, từ tuyên bố tình trạng khẩn cấp về năng lượng đến cho sinh viên nghỉ học sớm. Thậm chí, họ kêu gọi người hâm mộ cricket ở nhà xem truyền hình để tiết kiệm nhiên liệu.

Không dừng lại ở kinh tế và xã hội, xung đột còn định hình lại địa chính trị khu vực. Trước tình trạng khẩn cấp về nhiên liệu, Tổng thống Philippines Ferdinand Marcos Jr. gợi ý Manila có thể xem xét hợp tác khai thác dầu khí với Bắc Kinh tại các vùng biển tranh chấp. Đây là một thay đổi đáng chú ý vì Philippines vốn là một trong những đối thủ mạnh mẽ nhất của Trung Quốc trong tranh chấp tại Biển Đông. Đề xuất này cho thấy áp lực cấp bách hiện nay.

Trong khi đó, Trung Quốc đang mở rộng tầm ảnh hưởng ngoại giao. Nước này tự xem mình là bên thúc đẩy hòa giải toàn cầu và đề nghị hỗ trợ chấm dứt xung đột. Tại Diễn đàn châu Á Bác Ngao ở Hải Nam, Thủ tướng Singapore Lawrence Wong kêu gọi Bắc Kinh đóng vai trò lớn hơn trong việc hỗ trợ ổn định và tăng trưởng khu vực. Ông cũng nhấn mạnh sức hút từ thị trường nội địa khổng lồ của nước này.

Tuy nhiên, phần nào trong đó mang tính kỳ vọng nhiều hơn là thực tế. Nền kinh tế Trung Quốc đang chậm lại và làn sóng tiêu dùng nội địa được kỳ vọng từ lâu vẫn chưa xuất hiện. Thặng dư thương mại vượt 1 ngàn tỉ USD đang đẩy lượng lớn hàng xuất khẩu vào các thị trường châu Á, gây sức ép lên ngành sản xuất và việc làm trong khu vực. Đồng thời, quá trình hiện đại hóa quân đội Trung Quốc, các va chạm ngày càng thường xuyên tại Biển Đông và áp lực liên tục quanh Đài Loan tiếp tục làm dấy lên lo ngại. Bắc Kinh có thể tự xem mình là “trung gian hòa giải”, nhưng thực tế phức tạp hơn nhiều.

Trước bối cảnh đó, phản ứng thực tế của châu Á không phải là chọn phe mà là giảm mức độ phụ thuộc vào các cú sốc dầu mỏ. Việc đa dạng hóa nguồn cung năng lượng, xây dựng dự trữ chiến lược lớn hơn và tăng cường hợp tác khu vực sẽ giúp giảm rủi ro. Một phần của quá trình này đã bắt đầu hình thành. Cam kết gần đây giữa Úc và Singapore về hợp tác an ninh năng lượng là một mô hình đáng tham khảo. Những liên kết hình thành từ nhu cầu cấp thiết này có thể trở thành nền tảng cho một trật tự khu vực mới, thay thế cấu trúc cũ vốn không còn phản ánh thực tế.

Cuối cùng, khủng hoảng eo biển Hormuz đã phơi bày một điểm yếu cốt lõi. Châu Á đang phải gánh chi phí cho một cuộc xung đột nằm ngoài tầm kiểm soát. Việc giảm phụ thuộc sẽ không dễ dàng, nhưng cái giá của việc không làm điều đó đã quá rõ ràng.