Thoạt nhìn, những người “bạn đồng hành” AI dành cho người cao tuổi cô đơn có thể mang màu sắc u ám, trông giống dấu hiệu của một thất bại xã hội hơn là một bước tiến công nghệ.

Trong vài ngày ghé thăm các viện dưỡng lão ở Tokyo tuần trước, tôi đã có dịp chứng kiến những robot nhồi bông có kích cỡ như em bé được trao cho các bậc cha mẹ và ông bà lớn tuổi, cùng các mẫu búp bê có thể trò chuyện. Chúng được thiết kế để lấp vào khoảng trống mà gia đình, cộng đồng và dịch vụ chăm sóc con người không thể đáp ứng.

Cảnh tượng ấy khiến tôi nhớ lại mùa Hè năm ngoái, khi tôi cho ông nội 97 tuổi của mình thử chế độ giọng nói nâng cao của ChatGPT không lâu sau khi bà tôi qua đời. Ông đã phản ứng gay gắt và nói rõ rằng ông không hề muốn trò chuyện với một giọng nói vui vẻ nhân tạo.

Thế nhưng, cảm giác e ngại ban đầu ấy lại đối đầu với một thực tế khó khăn hơn. Nhật Bản, cũng như nhiều quốc gia châu Á, đang già hóa nhanh chóng và thiếu hụt nhân lực chăm sóc trầm trọng. Không khó hiểu khi các nhà hoạch định chính sách tìm đến công nghệ. Dự kiến đến năm 2040, nước này sẽ thiếu 570.000 nhân viên chăm sóc, khiến việc tìm giải pháp trở nên cấp bách hơn bao giờ hết. Sự bùng nổ của AI càng khiến robot đồng hành trở thành một mục tiêu chính sách hấp dẫn.

Tuy nhiên, đây không phải là một giải pháp toàn diện. Chúng có thể đóng vai trò nhất định trong tương lai của ngành chăm sóc. Tuy nhiên, rủi ro lớn hơn là chính phủ và doanh nghiệp sẽ dùng chúng để né tránh những cải cách khó khăn nhưng cần thiết, nhằm coi công việc chăm sóc như một hạ tầng thiết yếu. Điều đó bao gồm tăng lương, hỗ trợ người cao tuổi muốn sống tại nhà, và tập trung vào các giải pháp công nghệ có mục tiêu rõ ràng giúp họ duy trì sự tự lập khi về già.

Nhật Bản, vốn là quốc gia dẫn đầu về tự động hóa công nghiệp, đã theo đuổi ý tưởng robot chăm sóc người già từ lâu. Dù nhận được rất nhiều kỳ vọng, tiêu đề báo chí và hàng triệu USD hỗ trợ từ chính phủ, kết quả thu được lại khá lộn xộn. Dấu tích của những nỗ lực trước đây vẫn còn được sử dụng.

Tại một cơ sở tôi ghé thăm, robot Pepper của SoftBank vốn đã bị ngừng sản xuất nằm lặng lẽ ở góc phòng. Sau đó, nó được khởi động lại để hướng dẫn một lớp tập thể dục. Một nhân viên cũng đứng ngay bên cạnh, thực hiện các động tác tương tự. Một số bệnh nhân dường như thực sự bị thu hút bởi món đồ chơi robot có thể phát ra âm thanh và phản ứng khi chạm vào này, nhưng tiếng sủa nhân tạo của nó vẫn ám ảnh tôi hàng giờ sau đó.

Trong cuốn sách xuất bản năm 2023 mang tên “Robots Won’t Save Japan”, nhà nghiên cứu dân tộc học James Wright cho rằng nỗ lực tốn kém của Nhật Bản trong việc tự động hóa chăm sóc người cao tuổi thường dẫn đến những hệ quả ngoài ý muốn. Trong một số trường hợp, nó còn làm tăng khối lượng công việc cho nhân viên. Ông nhận định phần lớn số tiền đó có thể đã được sử dụng hiệu quả hơn ở nơi khác. Tuy vậy, các nghiên cứu thực địa của Wright phần lớn diễn ra trước làn sóng bùng nổ AI gần đây, vốn đã tiếp thêm sức sống cho hướng đi này.

Trái với những định kiến phổ biến, người Nhật không thực sự hào hứng với ý tưởng coi robot như bạn bè. Trong một khảo sát của Ipsos tại 21 quốc gia, Nhật Bản là nơi có tỉ lệ người trả lời “cực kỳ hào hứng” với bạn đồng hành AI thấp nhất. Đồng thời, 46% người được hỏi tại đây cho biết họ chưa dùng bất kỳ công cụ hay ứng dụng AI nào trong 12 tháng qua, mức cao nhất trong số các quốc gia khảo sát.

Tại một viện dưỡng lão, niềm tin của các nhà phát triển và nhân viên chăm sóc vào tiềm năng của đồ chơi AI lan tỏa rõ rệt. Ngay cả những gia đình giàu tình thương nhất cũng không thể túc trực bên người nhà 24 giờ mỗi ngày, và việc tương tác với món đồ chơi nhồi bông dường như vẫn tốt hơn là nhìn vào khoảng không giữa bốn bức tường. Sự thân thiện được lập trình của chatbot từng gây lo ngại về tác động với người dùng trẻ. Nhưng nếu tận dụng khả năng thu hút tương tác đó để giúp người cao tuổi cô đơn duy trì hoạt động nhận thức thì sao?

Các thử nghiệm đang lan rộng khắp châu Á. Tại Hàn Quốc, các chương trình phúc lợi công do chính phủ dẫn dắt đã phân phát 14.000 thiết bị “Hyodol” ứng dụng AI cho người già, là những món đồ nhồi bông cỡ em bé sử dụng ChatGPT để giao tiếp. Ở Trung Quốc, một số người nghỉ hưu tìm đến các ứng dụng như Doubao của ByteDance để giải quyết những phiền toái thường nhật của tuổi già, chẳng hạn đọc các dòng chữ nhỏ trên sách hướng dẫn.

Tháng trước, Tencent cho biết họ đã tổ chức hơn 200 buổi hướng dẫn tại địa phương, dạy người cao tuổi sử dụng chatbot Yuanbao cho các việc như mẹo vặt cuộc sống hay công thức nấu ăn. Bắc Kinh ngày càng coi “nền kinh tế bạc” là một động lực tăng trưởng mới, đồng nghĩa với cơ hội kiếm tiền rất lớn. Một cố vấn chính trị cấp quốc gia nói với truyền thông nhà nước rằng thị trường này có thể đạt quy mô 4 ngàn tỉ USD vào năm 2035.

Trong bối cảnh thiếu hụt lao động ngày càng nghiêm trọng trên toàn khu vực, các chính phủ không còn nhiều thời gian. Tranh luận thường được đặt trong thế lựa chọn giữa công nghệ và nhập cư. Các nhà hoạch định chính sách, đặc biệt tại Tokyo, nên cân nhắc tiếp nhận thêm lao động nước ngoài để bù đắp thiếu hụt, nhưng đây không phải là giải pháp bền vững nếu đứng một mình. Đây không còn là vấn đề riêng của Nhật Bản. Đến năm 2050, gần như toàn bộ các quốc gia thuộc OECD sẽ trở thành “xã hội siêu già”, với hơn 20% dân số trên 65 tuổi. Cuộc chạy đua chăm sóc dân số già tại châu Á là tín hiệu sớm cho những áp lực mà phần lớn thế giới sắp phải đối mặt.

Khi AI ngày càng len lỏi vào những khía cạnh riêng tư hơn của đời sống, robot đồng hành có thể được xem là nỗ lực thiện chí nhằm tận dụng công nghệ cho mục đích tích cực. Nhưng đó chỉ là một công cụ trong bộ giải pháp rộng hơn. Mục tiêu lớn hơn là gìn giữ phẩm giá tuổi già và giảm gánh nặng cho người chăm sóc bằng mọi cách hiệu quả. Điều đó có thể là bổ sung robot, hoặc thậm chí thu hút cả những người có thể lực tốt tham gia ngành này, như cách một công ty tại trung tâm sản xuất và vận tải Nagoya đang làm.

Tự động hóa vẫn có vai trò nhất định. Một nghiên cứu công bố năm ngoái về các viện dưỡng lão tại Nhật Bản cho thấy việc áp dụng robot giúp giảm tỉ lệ nhân viên nghỉ việc và có liên hệ trực tiếp với chất lượng chăm sóc tốt hơn. Kết luận này rất đáng chú ý: Robot có thể nâng cao năng suất bằng cách chuyển nhân viên sang các công việc đòi hỏi sự tiếp xúc trực tiếp, đồng cảm và khéo léo, những lĩnh vực mà con người vẫn chiếm ưu thế rõ rệt.

Nhưng có một chi tiết ít được chú ý trong nghiên cứu: Mức lương của nhân viên chăm sóc hầu như chỉ nhỉnh hơn mức tối thiểu. Trước khi tiếp tục chi thêm hàng triệu yen cho các thử nghiệm robot, có lẽ bước đi chính sách tiếp theo nên là nâng lương một cách thực chất, như một phần của nỗ lực rộng hơn nhằm khôi phục phẩm giá và vị thế cho chính công việc này.

Có lẽ việc các “bạn đồng hành” AI bước vào cuộc sống của cha mẹ và ông bà chúng ta khi họ già đi là điều khó tránh khỏi. Vấn đề nằm ở chỗ chúng sẽ trở thành công cụ hỗ trợ hữu ích cho chăm sóc con người, hay chỉ là cái cớ hào nhoáng để bỏ mặc nó.