Trong bài bình luận trên Financial Times, cây viết Janan Ganesh cho rằng giới tinh hoa chính trị và tài chính Mỹ đang nhìn mọi cuộc xung đột địa chính trị qua lăng kính Thế chiến II — một cách tư duy có thể đẩy phương Tây vào những sai lầm chiến lược mới.

Ông dẫn lại lập luận của quỹ đầu cơ Elliott Management, vốn bảo vệ chiến dịch quân sự chống Iran bằng cách viện dẫn tiền lệ Đức Quốc xã và Nhật Bản bị đánh bại năm 1945 rồi sau đó được dân chủ hóa thành công. Theo logic này, nếu chủ nghĩa phát xít có thể bị xóa sổ bằng sức mạnh quân sự, thì chế độ thần quyền Iran cũng có thể thay đổi theo cách tương tự.

Tuy nhiên, Janan Ganesh cho rằng sự so sánh này là khập khiễng vì có hai khác biệt căn bản giữa Thế chiến II và các cuộc xung đột hiện nay.

Khác biệt đầu tiên là Đức Quốc xã và Nhật Bản là những bên trực tiếp khơi mào chiến tranh. Theo ông, điều khiến chủ nghĩa phát xít mất tính chính danh không chỉ là thất bại quân sự, mà còn là trách nhiệm đạo đức vì đã phát động chiến tranh ngay từ đầu.

Ông lập luận rằng thất bại quân sự tự thân không đủ để làm sụp đổ một hệ tư tưởng. Nếu điều đó đúng, các nền dân chủ châu Âu như Pháp hay Hà Lan đã không thể phục hồi sau thất bại trước Đức năm 1940.

Trong khi đó, Iran dù bị cáo buộc hậu thuẫn nhiều lực lượng vũ trang trong khu vực, lại không phải bên trực tiếp khơi mào cuộc chiến năm 2026 theo cách mà Nhật Bản từng tấn công Trân Châu Cảng hay Đức từng xâm lược Ba Lan.

Khác biệt thứ hai nằm ở vai trò của Mỹ sau chiến tranh. Đức và Nhật dân chủ hóa thành công vì Washington hiện diện lâu dài, trực tiếp tái thiết thể chế và áp đặt cải cách sâu rộng.

Mỹ từng tham gia viết hiến pháp Tây Đức, giải thể địa vị thần thánh của Thiên hoàng Nhật Bản, cải tổ giáo dục, luật pháp và cả cấu trúc xã hội. Theo Janan Ganesh, không có khả năng Washington sẽ làm điều tương tự với Iran — một quốc gia gần 90 triệu dân nằm trong khu vực mà Mỹ từng thất bại cay đắng tại Iraq và Afghanistan.

Từ đó, ông đặt câu hỏi: nếu không có kế hoạch tái thiết thực sự, chiến tranh nhằm mục tiêu thay đổi chế độ ở Iran sẽ kết thúc ra sao?

Theo Janan Ganesh, vấn đề lớn hơn là giới chính trị Mỹ đang xem Thế chiến II như “khuôn mẫu mặc định” cho mọi xung đột hiện đại.

Ông nhắc lại việc Donald Trump từng ví Thủ tướng Anh Keir Starmer với Neville Chamberlain — biểu tượng của chính sách “xoa dịu” Hitler trước Thế chiến II — chỉ vì không ủng hộ mạnh mẽ chiến dịch quân sự với Iran.

Trong nhiều thập kỷ, từ “appeaser” (kẻ xoa dịu) đã trở thành công cụ chính trị để bác bỏ mọi tiếng nói phản đối can thiệp quân sự, từ chiến tranh Việt Nam đến Iraq.

Nhà bình luận thời sự quốc tế này cho rằng cách tư duy này nguy hiểm vì phần lớn các cuộc chiến hậu 1945 không giống Thế chiến II. Chúng thường phức tạp hơn nhiều về đạo đức, mục tiêu và kết quả.

Ông dẫn ví dụ chiến tranh Việt Nam, Afghanistan hay Ukraine đều không có ranh giới rõ ràng giữa thiện và ác như cuộc chiến chống phát xít Đức. Nhiều cuộc chiến kéo dài, tiêu tốn khổng lồ nhưng không tạo ra chiến thắng rõ rệt.

Theo tác giả, Thế chiến II là một trường hợp lịch sử “đặc biệt hiếm có”: mục tiêu rõ ràng, đối thủ rõ ràng và kết cục cũng rõ ràng. Chính vì vậy, việc dùng nó như kim chỉ nam cho mọi cuộc xung đột hiện đại dễ dẫn tới những quyết định sai lầm.

Ông cũng cho rằng phương Tây hiện xem Thế chiến II như một “huyền thoại nền tảng” mới thay cho tôn giáo. Trích dẫn sử gia Alec Ryrie, Janan Ganesh viết rằng xã hội phương Tây ngày nay có thể không còn tin vào Chúa với cùng mức độ mãnh liệt như trước, nhưng lại tin tuyệt đối rằng chủ nghĩa phát xít là hiện thân của cái ác.

Hệ quả là mọi đối thủ địa chính trị đều dễ bị mô tả như “Hitler mới”, còn mọi nhượng bộ ngoại giao đều bị gắn mác “xoa dịu”.

Tác giả đưa ra nhiều ví dụ cho thấy ngay cả Mỹ cũng từng phải “xoa dịu” để tránh leo thang chiến tranh. Trong khủng hoảng tên lửa Cuba, Washington đồng ý rút tên lửa khỏi Thổ Nhĩ Kỳ. Mỹ sau đó công nhận Trung Quốc cộng sản, còn Anh chấp nhận đàm phán với các lực lượng bán quân sự tại Bắc Ireland.

Theo Janan Ganesh, những quyết định đó không phải thất bại, mà là các thỏa hiệp cần thiết để tránh xung đột lớn hơn.

Ông cho rằng việc chính quyền Trump gần đây tạm dừng chiến dịch hộ tống tàu qua eo Hormuz cho thấy Washington cũng đang tìm cách thoát khỏi xung đột mà không mất thể diện — một kịch bản đã lặp lại nhiều lần kể từ sau năm 1945.

Tác giả đưa ra cảnh báo đáng chú ý: Nỗi ám ảnh với Thế chiến II có thể chỉ chấm dứt khi thế giới trải qua một cuộc chiến còn lớn hơn. Và điều đáng sợ nhất, theo ông, là chính cách tư duy bị ám ảnh bởi Thế chiến II có thể trở thành nguyên nhân dẫn tới cuộc chiến kế tiếp.