Các quan sát gần đây tại Mỹ cho thấy trí tuệ nhân tạo đang có tác động rõ rệt đến hoạt động pháp lý, đặc biệt thông qua sự gia tăng mạnh các vụ kiện do cá nhân tự đại diện. Trước đây, nhiều chuyên gia dự đoán AI sẽ làm bùng nổ các hồ sơ pháp lý đơn giản, đồng thời đặt câu hỏi liệu điều này có làm giảm nhu cầu đối với luật sư hay không. Thực tế hiện nay cho thấy số lượng công việc và thu nhập của luật sư vẫn duy trì ở mức cao, bất chấp sự lan rộng của công nghệ.

Một nghiên cứu của Anand Shah và Joshua Levy dựa trên hàng triệu hồ sơ tòa án liên bang Mỹ cho thấy tỷ lệ các vụ kiện do cá nhân tự đại diện đã tăng đáng kể. Sau nhiều năm ổn định quanh mức 11% trong giai đoạn 2005–2023, con số này đã tăng lên 17% kể từ khi các công cụ AI trở nên phổ biến. Phần lớn mức tăng trong tổng số hồ sơ mới đến từ nhóm này.

Các nhà nghiên cứu cũng sử dụng công cụ phát hiện văn bản AI Pangram để xác định dấu hiệu sử dụng AI trong hồ sơ pháp lý. Kết quả cho thấy tỷ lệ đơn kiện có khả năng được hỗ trợ bởi AI đã tăng từ gần như bằng không vào năm 2022 lên khoảng 18% vào năm 2024. Điều này cho thấy sự lan rộng nhanh chóng của công nghệ trong lĩnh vực pháp lý.

Một phát hiện đáng chú ý là không có bằng chứng cho thấy các vụ kiện có AI hỗ trợ kém chất lượng hơn. Tỷ lệ bị bác bỏ không tăng, và thời gian xử lý cũng không kéo dài hơn so với các vụ kiện khác. Tuy nhiên, khối lượng tài liệu và hoạt động trong mỗi vụ việc lại tăng lên đáng kể, cho thấy áp lực ngày càng lớn đối với hệ thống tòa án.

Dù các vụ kiện tự đại diện có thể đạt kết quả tương tự như các vụ có luật sư, nghiên cứu không cho thấy sự thay thế lao động trong ngành pháp lý. Số lượng vụ kiện có luật sư đại diện vẫn ổn định, thậm chí tăng nhẹ. Toàn bộ mức tăng đến từ các nguyên đơn mới, trong khi phía bị đơn không có thay đổi đáng kể. Ngoài ra, sự gia tăng tập trung ở các vụ việc đơn giản như tranh chấp lao động hoặc tịch thu tài sản, chứ không lan sang các vụ phức tạp đòi hỏi quy trình pháp lý sâu rộng.

Điều này cho thấy AI đang mở rộng thị trường pháp lý, giúp những người trước đây không đủ khả năng thuê luật sư hoặc không biết mình có quyền khởi kiện có thể tham gia hệ thống. Nhu cầu đối với các dịch vụ pháp lý phức tạp vẫn giữ nguyên, trong khi các vụ việc đơn giản được bổ sung thêm từ nhóm người mới.

Tuy nhiên, góc nhìn từ Anh lại kém tích cực hơn. Một số luật sư cho rằng các tòa án đang phải đối mặt với làn sóng khiếu nại có AI hỗ trợ với khối lượng lớn và độ phức tạp cao. Những hồ sơ này thường rất chi tiết nhưng thiếu chính xác về mặt pháp lý, dẫn đến việc tòa án phải tốn nhiều thời gian sàng lọc và xử lý.

Theo các luật sư thực hành, nhiều vụ việc hiện đã được lên lịch xét xử kéo dài đến tận năm 2028. Điều này làm tăng chi phí cho các doanh nghiệp, khi họ phải dành thêm nguồn lực để phản hồi các đơn kiện dài và phức tạp. Ngoài ra, việc AI tạo ra các tài liệu có cấu trúc rõ ràng, trình bày chi tiết cũng khiến việc phân biệt giữa hồ sơ chất lượng cao và thấp trở nên khó khăn hơn.

Một số chuyên gia cho rằng AI còn làm gia tăng kỳ vọng của người khởi kiện, khiến họ tin tưởng quá mức vào khả năng thành công và làm giảm khả năng đạt được thỏa thuận ngoài tòa án. Điều này góp phần làm gia tăng số lượng vụ việc phải xét xử, từ đó gây áp lực lớn hơn lên hệ thống.

Khả năng đáp ứng của hệ thống pháp luật trở thành một vấn đề then chốt. Trong khi các tòa án liên bang Mỹ dường như vẫn kiểm soát được tình hình nhờ các tiêu chuẩn thụ lý nghiêm ngặt, hệ thống tại Anh – đặc biệt là tòa án lao động – lại bị đánh giá là quá tải và thiếu khả năng thích ứng.

Sự khác biệt này có thể xuất phát từ cấu trúc hệ thống. Các rào cản pháp lý tại Mỹ có thể giúp lọc bớt các vụ kiện kém chất lượng, trong khi các hệ thống khác có thể phải đối mặt với lượng lớn hồ sơ chưa được sàng lọc kỹ.

AI đang tạo ra một sự thay đổi đáng kể trong cách thức vận hành của hệ thống pháp lý. Nó mở rộng khả năng tiếp cận công lý cho nhiều người hơn, nhưng đồng thời cũng đặt ra những thách thức lớn về năng lực xử lý của tòa án và chất lượng hồ sơ.

Trong ngắn hạn, nhu cầu đối với luật sư vẫn không giảm, thậm chí có thể tăng khi khối lượng công việc tổng thể mở rộng. Tuy nhiên, về dài hạn, hiệu quả của hệ thống sẽ phụ thuộc vào khả năng thích ứng với làn sóng mới này, bao gồm việc cải thiện quy trình sàng lọc, quản lý vụ việc và nâng cao năng lực xử lý.

Những gì đang diễn ra cho thấy AI không đơn thuần thay thế con người trong lĩnh vực pháp lý. Nó chỉ đang tái định hình toàn bộ thị trường, tạo ra cả cơ hội lẫn áp lực chưa từng có.