Tuần này, chúng ta cùng làm một chuyến du hành vào thế giới bán dẫn. Hiểu đơn giản, đó là ngành làm ra các con chíp “bộ não” cho mọi thiết bị điện tử: Từ điện thoại, máy tính cho đến ô tô hay các trung tâm dữ liệu. Những con chip nhỏ bé này quyết định thiết bị thông minh đến đâu, chạy nhanh hay chậm, và cũng là lý do vì sao bán dẫn trở thành nền tảng của cả kỷ nguyên số.

Dữ liệu của UN Comtrade cập nhật tới năm 2026 cho thấy, trong năm 2023, Việt Nam là nền kinh tế nhập siêu vi mạch điện tử lớn thứ hai thế giới, chỉ sau ông lớn Trung Quốc. Cụ thể, mức nhập siêu của nhóm hàng HS 8542 của chúng ta đạt khoảng 35,8 tỉ USD, vượt xa Mexico (20,7 tỉ USD), Ấn Độ (19 tỉ USD) hay Thái Lan (9,9 tỉ USD).

Việc đứng hàng top thế giới thoạt nhìn có vẻ đáng tự hào, nhưng đáng buồn thay con số này phản ánh rõ cấu trúc chưa hoàn chỉnh của “cơ thể” ngành bán dẫn Việt Nam: Dòng chảy thương mại ở các khâu hạ nguồn diễn ra mạnh mẽ, nhưng nhịp đập cốt lõi của ngành vẫn phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài, chủ yếu từ khu vực FDI.

Bức tranh chuỗi cung toàn cầu

Nhìn rộng hơn ra chuỗi cung ứng bán dẫn toàn cầu, mỗi quốc gia đều đang đảm nhiệm những vai trò khác nhau. Mỹ giữ vị thế dẫn dắt ở mảng thiết kế vi mạch và phần mềm, nơi tập trung phần lớn giá trị tri thức và tài sản trí tuệ của ngành. Đài Loan là trung tâm đúc chip của thế giới, nắm giữ hơn 60% thị phần foundry toàn cầu, đặc biệt ở các tiến trình tiên tiến.

Hàn Quốc giữ vai trò chủ chốt trong phân khúc chip nhớ, cung cấp linh kiện then chốt cho các hệ thống AI và trung tâm dữ liệu. Trung Quốc vừa là thị trường tiêu thụ bán dẫn lớn nhất thế giới, vừa theo đuổi chiến lược tự chủ ở các dòng chip phổ thông. 

Tại Đông Nam Á, Singapore và Malaysia nổi bật ở các khâu thiết kế, sản xuất thế hệ cũ, đóng gói và kiểm thử. Còn Việt Nam hiện tham gia chuỗi giá trị chủ yếu ở các công đoạn hạ nguồn như lắp ráp, đóng gói và kiểm thử, với vai trò của các doanh nghiệp nội địa còn hạn chế ở các khâu tạo giá trị gia tăng cao. Báo cáo Investment in ASEAN 2025 cũng cho thấy 13/30 doanh nghiệp bán dẫn có vốn hóa lớn nhất toàn cầu đã hiện diện tại Việt Nam, chủ yếu dưới mô hình IDM (sản xuất chip tích hợp) và fabless (công ty thiết kế chip).

Những chuyển động mới của "chim đầu đàn"

Nhưng ngành bán dẫn Việt Nam đang ghi nhận những nhịp tim nội địa đầu tiên. Tháng 1 vừa qua, Viettel đã khởi công nhà máy chế tạo chip bán dẫn đầu tiên tại Hà Nội, với định hướng trở thành hạ tầng quốc gia cho nghiên cứu, thiết kế, thử nghiệm và sản xuất chip. Cùng tháng, FPT công bố thành lập nhà máy kiểm thử và đóng gói tiên tiến chip bán dẫn đầu tiên do người Việt Nam làm chủ. 

Chủ tịch FPT Trương Gia Bình cho biết mục tiêu của họ là có doanh thu ngay trong năm nay, đồng thời nhấn mạnh sự phối hợp chặt chẽ giữa hai tập đoàn công nghệ quy mô hàng đầu của Việt Nam: Viettel tập trung sản xuất, còn FPT đảm nhiệm đóng gói và kiểm thử.

Nếu nhìn đủ lâu vào đồ thị, ta có thể bỏ qua con số nhập siêu lớn và chú ý tới cấu trúc của một ngành công nghiệp còn rất trẻ. Với ngành bán dẫn Việt Nam, lợi thế sắp tới có thể không đến từ tốc độ hay quy mô, mà từ khả năng đi đường dài ở những con đường ngách ít người chọn. 

Ở điểm khởi đầu đó, vai trò của những doanh nghiệp đi trước như Viettel và FPT không nằm ở việc ngay lập tức đảo chiều cán cân thương mại, mà ở chỗ tạo ra động lực mới cho hệ sinh thái. Khi những “cánh chim đầu đàn” đổi hướng bay, phần còn lại của đàn mới có cơ hội nối theo. Chỉ như vậy, đồ thị tương lai của ngành bán dẫn Việt Nam mới có thể bắt đầu kể một câu chuyện khác.