Công nghệ sản xuất được hậu thuẫn bằng hàng tỉ USD trợ cấp của chính phủ tại Ấn Độ, đã thu hút cả những người ủng hộ nhiệt thành lẫn giới chỉ trích.

Những người lạc quan chỉ ra rằng, quyết định của Apple trong việc xây dựng một chuỗi cung ứng thay thế là nhằm phòng ngừa rủi ro từ Trung Quốc. Hiện 1/4 số iPhone trên toàn cầu được xuất xưởng từ các nhà máy gần Chennai, nơi tạo việc làm cho hàng chục nghìn người. Phe hoài nghi phản bác rằng phần lớn hoạt động sản xuất này chỉ là khâu lắp ráp cuối cùng, công việc dùng tua vít gần như không tạo thêm nhiều giá trị.

Theo lập luận của họ, việc một nền kinh tế nhỏ hơn nhiều như Việt Nam xuất khẩu nhiều hàng hóa hơn cho thấy sáng kiến Make in India của Thủ tướng Narendra Modi vẫn đang là ý tưởng chứ chưa thể là hiện thực.

Một cách để giải quyết tranh luận này là xem xét điện thoại di động, thứ mà có lẽ là câu chuyện thành công lớn nhất của ngành sản xuất trong những năm Modi cầm quyền, sau đó đối chiếu với những gì Ấn Độ xuất khẩu và nhập khẩu.

Kết luận phức tạp hơn những gì hai bên đưa ra.

Các nhà máy Ấn Độ không còn chỉ đóng gói sản phẩm vào hộp. Họ đã gắn linh kiện điện tử lên bo mạch và lắp ráp khung máy, qua đó nắm giữ phần ngày càng lớn trong quy trình sản xuất.

Tuy nhiên, những thành quả đó đi kèm một cái giá. Với mỗi USD bổ sung chảy vào tay người lao động, người nộp thuế có lẽ vẫn phải chi hơn 1 USD cho các khoản trợ cấp. Nếu hoạt động nội địa hóa không thể tồn tại mà thiếu mức hỗ trợ như vậy từ nhà nước, thành công của ngành sản xuất Ấn Độ sẽ vẫn dễ bị tổn thương trước bất kỳ sự suy yếu nào trong quyết tâm chính trị đứng sau chính sách này.

Để thấy rõ cơ hội và rủi ro, hãy tháo rời một chiếc điện thoại. Cụm bo mạch in, mô-đun camera, màn hình cảm ứng và lớp kính bảo vệ chiếm phần lớn chi phí nguyên vật liệu của một chiếc điện thoại. Nếu Ấn Độ thực sự đang tiến lên các nấc thang cao hơn trong chuỗi giá trị, kim ngạch xuất khẩu điện thoại hoàn chỉnh phải tăng nhanh hơn nhập khẩu các linh kiện được sử dụng để sản xuất chúng.

Tuy nhiên, việc đo lường tiến bộ đó không đơn giản. Dữ liệu thương mại dễ dàng xác định lượng điện thoại xuất khẩu, nhưng không dễ phân loại lượng linh kiện nhập khẩu. Vi mạch có thể được đưa vào điện thoại, xe điện, tấm pin mặt trời hoặc công tơ thông minh. Camera, bộ sạc và bộ chuyển đổi cũng có nhiều mục đích sử dụng.

Khi cựu Thống đốc Ngân hàng Dự trữ Ấn Độ Raghuram Rajan cùng các đồng tác giả Rahul Chauhan và Rohit Lamba tính toán số liệu vào năm 2023, họ xử lý sự mơ hồ này bằng cách kiểm tra ba kịch bản. Họ giả định 40%, 60% hoặc 80% lượng hàng nhập khẩu thuộc các nhóm có chứa linh kiện dùng cho nhiều mục đích được đưa vào điện thoại di động. Trong mọi kịch bản, cán cân thương mại điện thoại di động của Ấn Độ vẫn thâm hụt. Họ kết luận: "Tóm lại, chúng ta chắc chắn không thể khẳng định sự gia tăng xuất khẩu điện thoại di động hoàn chỉnh là bằng chứng cho năng lực sản xuất của Ấn Độ."

Ba năm sau, phân tích của tôi cho thấy cán cân thương mại vẫn thâm hụt. Tuy nhiên, một điều quan trọng đã thay đổi. Với những giả định hợp lý về lượng linh kiện nhập khẩu được đưa vào điện thoại thay vì tấm pin mặt trời, xe điện hoặc các sản phẩm khác, khoảng cách giữa nhập khẩu linh kiện và xuất khẩu điện thoại đã thu hẹp. Đà mở rộng xuất khẩu không còn làm quốc gia này tiêu tốn nhiều ngoại tệ mạnh như trước.

Điều đó khiến việc bác bỏ khẩu hiệu “Sản xuất tại Ấn Độ” như một hình thức lắp ráp đơn giản trở nên khó khăn hơn. Ấn Độ đang ngày càng hội nhập sâu hơn vào chuỗi cung ứng điện tử toàn cầu. Câu hỏi quan trọng hơn lại là: Liệu sự tiến bộ đó có xứng đáng với số tiền mà người đóng thuế đã chi trả hay không?

Các nhà cung ứng Ấn Độ đã tiến sâu hơn vào các cụm linh kiện bán thành phẩm, đúng như dự đoán của Rajan và các đồng nghiệp. Tuy nhiên, cũng như cảnh báo của họ khi đó, nếu không có bộ nhớ, bộ xử lý, thấu kính, màn hình và pin sản xuất trong nước, dư địa gia tăng giá trị nội địa vẫn còn hạn chế.

Đánh giá phần giá trị gia tăng đó đòi hỏi nhiều hơn dữ liệu thương mại. Ấn Độ là một trong những thị trường điện thoại thông minh lớn nhất thế giới, vì vậy nhiều điện thoại sản xuất trong nước không bao giờ vượt qua biên giới. Một chỉ dấu tốt hơn về mức độ năng lực sản xuất đã được nâng cao là xem các nhà máy thực sự đang làm gì.

Hãy xem xét Apple. Với iPhone 14, Ấn Độ rút ngắn khoảng cách về thời điểm sản xuất so với Trung Quốc xuống còn hai tháng, từ mức sáu đến chín tháng trước đó. iPhone 15 là thiết bị đầu tiên của Apple được sản xuất tại Ấn Độ để bán trên toàn cầu ngay từ ngày đầu tiên. Các nhà cung ứng, trong đó có Foxconn Technology Group, đã tiến lên các nấc thang cao hơn trong chuỗi giá trị, từ nhập khẩu bo mạch hoàn chỉnh sang lắp đặt linh kiện tại chỗ. Riêng hoạt động sản xuất bo mạch chính đã giúp cán cân thương mại cải thiện 2,1 tỉ USD trong giai đoạn tài khóa 2025 và 2026.

Thật khó để nói cán cân thương mại sẽ diễn biến như thế nào từ đây. Khi các trung tâm dữ liệu tiêu thụ hết công suất chip nhớ, chất bán dẫn dùng trong điện thoại đang trở nên đắt đỏ hơn. Trong khi đó, nhu cầu điện thoại di động trong nước của Ấn Độ đang giảm trong năm nay, chủ yếu do các thiết bị giá rẻ, thuộc phân khúc phổ thông. Điều này có thể làm giảm chi phí nhập khẩu linh kiện, ngay cả sau khi tính đến chi phí bộ nhớ cao hơn. Nhưng doanh số bán điện thoại thông minh toàn cầu giảm cũng có thể ảnh hưởng đến xuất khẩu.

Mối lo ngại lớn hơn là trí tuệ nhân tạo (AI) có thể ảnh hưởng như thế nào đến ngân sách nhà nước. Năm năm trước, Ấn Độ bắt đầu trả cho các nhà lắp ráp điện thoại từ 4% đến 6% giá trị hóa đơn bán lẻ điện thoại để bù đắp cho cơ sở hạ tầng yếu kém và các bất lợi về chi phí khác. Giờ đây, người đóng thuế có thể phải gánh thêm chi phí để giảm thiểu tác động của cú sốc giá toàn cầu do AI gây ra, chính công nghệ này đang đe dọa các công việc phần mềm cấp thấp - động lực thúc đẩy sự dịch chuyển dân cư của tầng lớp trung lưu trong nước.

Với tỷ lệ chi trả 4%, cứ mỗi 1 tỷ đô la tăng thêm trong giá trị hóa đơn chỉ do lạm phát giá chip sẽ tự động làm tăng thêm 40 triệu đô la vào ngân sách trợ cấp.

New Delhi đáp lại bằng cách tăng tốc nỗ lực tiến lên trong chuỗi cung ứng. Chính phủ đã dành thêm 13,4 tỉ USD để xây dựng ngành công nghiệp bán dẫn trong nước. Vấn đề là 10 tỉ USD trợ cấp được đưa ra cách đây 5 năm chỉ tạo ra các nhà máy đóng gói chip được sản xuất ở nơi khác. Tự sản xuất các loại chip tiên tiến khó hơn rất nhiều, đòi hỏi công nghệ hiện đại, lượng vốn khổng lồ và những nhà đầu tư sẵn sàng chấp nhận nhiều năm lợi nhuận bất định.

Ấn Độ hiện thiếu cả ba yếu tố đó. Ngay cả Tata Group, đối tác chủ chốt của Apple tại địa phương và là tập đoàn đứng sau nhà máy bán dẫn duy nhất của quốc gia, cũng đang mắc kẹt trong cuộc chiến nội bộ phức tạp về quyền kiểm soát. Cổ đông lớn nhất của tập đoàn đang đặt câu hỏi, trong số nhiều vấn đề khác, về tính chất ngốn vốn trong nỗ lực tiến vào lĩnh vực điện tử của ban lãnh đạo.

Rất ít quốc gia chuyển đổi thành công theo hướng này. Malaysia theo đuổi hoạt động đóng gói chip và lắp ráp bảng mạch in trong những năm 1970, nhưng đã đình trệ sau khi đạt vị thế nền kinh tế có thu nhập trung bình cao vào năm 1992. Ngược lại, Hàn Quốc và Đài Loan đã vươn lên nhóm các nền kinh tế giàu có nhờ chất bán dẫn. Ấn Độ không nên đặt cược hàng tỉ USD vào việc bắt kịp một bậc thang sản xuất công nghệ cao đang di chuyển nhanh. Nước này nên hướng tới vị thế trung tâm thiết kế và xưởng kỹ thuật của thế giới, đồng thời dành nguồn lực tài khóa cho y tế, giáo dục, biến đổi khí hậu, cũng như các ngành thâm dụng lao động như may mặc, giày dép và đồ chơi, những lĩnh vực có thể tạo việc làm cho hàng triệu người.

Trung Quốc là một mô hình đặc biệt khó sao chép. Thành công của Apple tại đó được xây dựng trên sự khéo léo của Terry Gou, nhà sáng lập người Đài Loan của Foxconn, khi ông phối hợp với chính quyền các tỉnh của Trung Quốc để biến những cánh đồng lúa thành các siêu nhà máy. Bộ máy quan liêu cồng kềnh của Ấn Độ và các tập đoàn thận trọng của nước này sẽ khó có thể sánh được với sự kết hợp giữa tốc độ, quy mô và tinh thần chấp nhận rủi ro đó.

Vì vậy, không, Apple sẽ không biến Ấn Độ thành nhà máy tiếp theo của thế giới. Apple có thể giúp Ấn Độ tiếp thu những năng lực sản xuất có giá trị và tiến sâu hơn vào các chuỗi cung ứng toàn cầu. Nhưng việc trả cho các nhà cung ứng những khoản trợ cấp ngày càng lớn với hy vọng tái tạo mô hình Trung Quốc nhiều khả năng sẽ không phải là một cuộc trao đổi có lợi.