Ấn Độ mất 250 năm mới tìm lại được cơ hội vươn lên sau khi những người thợ thủ công ngành dệt thất thế trước công nghệ mới vào thế kỷ 18. Quốc gia này sẽ cần bao lâu để tìm ra hướng tăng trưởng tiếp theo trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo?

Những biến động trong quá khứ diễn ra theo từng làn sóng. Đầu tiên là máy kéo sợi jenny của Hargreaves. Có khả năng kéo, xoắn và quấn từ 16 sợi trở lên cùng lúc, chiếc máy vượt năng suất của những người thợ đang làm ra một số loại sợi tốt nhất thế giới. Sau đó, khung dệt thủ công nhường chỗ cho máy dệt chạy bằng động cơ. Chính sách bảo hộ của Anh càng khiến tình hình khó khăn hơn. Một thế kỷ sau, Mahatma Gandhi biến biểu tượng của lòng tự hào bị tổn thương, guồng quay sợi cổ xưa chỉ vận hành một cọc sợi, thành biểu tượng cho cuộc đấu tranh chống thực dân của Ấn Độ.

Một kịch bản tương tự có thể diễn ra khi AI làm suy yếu lợi thế của Ấn Độ trong một nghề thủ công thời hiện đại: Bảo trì phần mềm doanh nghiệp cho thế giới. Các AI tự chủ đang làm giảm giá trị mà lập trình viên tại Bengaluru và Hyderabad mang lại cho doanh nghiệp toàn cầu. Dịch vụ công nghệ là động lực xuất khẩu trị giá 250 tỉ USD, duy trì sáu triệu việc làm.

Hiện các chính trị gia địa phương đang thu hút doanh nghiệp điện toán đám mây phương Tây bằng chính sách cấp đất rộng rãi và trợ giá điện mặt trời. Điều này có thể biến Ấn Độ thành nguồn cung token giá rẻ, một thước đo năng lực tính toán AI. Nhưng đầu tư vào trung tâm dữ liệu sẽ tạo ra ít việc làm mới.

Trước khi các công cụ lập trình như Claude của Anthropic và o3 của OpenAI xuất hiện, mục tiêu đưa Ấn Độ trở thành nền kinh tế phát triển vào năm 2047 của thủ tướng Narendra Modi đã đòi hỏi thu nhập bình quân đầu người tính bằng USD tăng hơn 9%.

Các doanh nghiệp toàn cầu như Starbucks đang tìm cách tự phát triển phần mềm, thay thế những hệ thống dùng trên toàn doanh nghiệp của IBM, Microsoft và Oracle, các ứng dụng mà lập trình viên Ấn Độ chuyên bảo trì. Điều đó khiến tham vọng của Modi càng khó đạt được.

""

Việt Nam đang vượt lên
trong lĩnh vực sản xuất.
New Delhi nên thay đổi
cách làm như thế nào?

Những thanh niên giận dữ đụng độ với cảnh sát trên đường phố New Delhi mùa hè này không phản đối AI theo tinh thần bài trừ công nghệ. Họ chỉ bày tỏ bất mãn trước việc nhà nước không bảo đảm tính công bằng của các kỳ thi tuyển sinh đại học.

Dù vậy, mối liên hệ ngày càng lỏng lẻo giữa giáo dục và việc làm tốt là nỗi lo hiện rõ phía sau phong trào tự gọi mình là “con gián”. Tên gọi bắt nguồn từ một phát biểu của Chánh án Ấn Độ bị cho là miệt thị một số thanh niên thất nghiệp. Vị chánh án nói ông bị hiểu nhầm.

Tương lai của gần 400 triệu người thuộc Gen Z đang đứng trước những thách thức lớn. Nếu thu nhập danh nghĩa bình quân đầu người tính bằng USD tiếp tục tăng ở mức 5,5% như trong thập kỷ qua, Ấn Độ sẽ già trước khi giàu.

Để gia nhập nhóm quốc gia giàu có hơn, một nước phải tạo việc làm, đặc biệt là việc làm được trả lương tốt hơn trong các ngành hướng đến xuất khẩu.

Nhưng dù đã cam kết hàng tỉ USD ưu đãi từ ngân sách trong năm năm qua, thị phần xuất khẩu hàng hóa toàn cầu của Ấn Độ vẫn dưới 2%. Việt Nam đang vượt lên trong lĩnh vực sản xuất. New Delhi nên thay đổi cách làm như thế nào?

Các nhà hoạch định chính sách quá chú trọng chính sách công nghiệp, tức sử dụng vai trò của chính phủ để hướng đầu tư vào những ngành được ưu tiên. Vấn đề là hiện gần như mọi quốc gia, cả phát triển lẫn đang phát triển, đều có cùng ý tưởng. Hơn nữa, cả chính phủ lẫn giới doanh nghiệp Ấn Độ đều chưa phù hợp để thực hiện nhiệm vụ này.

Doanh nghiệp trong nước muốn giành phần lớn các ưu đãi tài khóa, chẳng hạn ưu đãi sản xuất thiết bị điện tử và điện thoại thông minh. Nhưng lắp ráp iPhone từ linh kiện nhập khẩu tạo ra những việc làm trả 18.000 rupee (188 USD) mỗi tháng. Như cựu thống đốc Ngân hàng Trung ương Ấn Độ Raghuram Rajan gần đây nhận xét, mức này không khác nhiều thu nhập của tài xế riêng hay người giúp việc tại một thành phố lớn như Chennai.

Lắp ráp công nghệ thấp chỉ có ý nghĩa nếu mở đường cho hoạt động sản xuất có giá trị cao hơn. Đó mới là con đường xây dựng tầng lớp trung lưu vững mạnh. Nhưng điều này đòi hỏi cả hoạt động nghiên cứu và phát triển (R&D) bài bản lẫn quá trình mà các nhà kinh tế học phát triển Ha-Joon Chang và Antonio Andreoni gọi là “học hỏi trong sản xuất.”

Quá trình học hỏi bắt đầu tại một nhà xưởng, rồi lan sang doanh nghiệp đối thủ và những ngành liên quan. Đó là logic đằng sau gói ưu đãi mới nhất trị giá 13,4 tỉ USD của chính phủ dành cho sản xuất bán dẫn.

Học hỏi trong sản xuất từng thúc đẩy kỳ tích Đông Á, giai đoạn tăng trưởng nhanh dựa vào xuất khẩu từ năm 1965 đến 1990, giúp nâng cao mạnh mẽ mức sống. Nhưng thành công đó chỉ có được nhờ chính phủ các nước hỗ trợ doanh nghiệp vượt qua những giai đoạn dài đầy khó khăn do dư thừa sản lượng và lợi nhuận thấp, bằng lãi suất thấp và tỉ giá có lợi cho cạnh tranh.

Ngay cả khi việc tái cơ cấu doanh nghiệp trở nên không thể tránh khỏi trong cuộc khủng hoảng tài chính châu Á năm 1997, Seoul vẫn bảo vệ nền tảng tri thức và năng lực tích lũy tại doanh nghiệp nay là SK Hynix. Chính sách công nghiệp của Ấn Độ chưa được kiểm nghiệm về cam kết chiến lược dài hạn.

Tài chính công của Ấn Độ quá bấp bênh để theo mô hình đó, còn các lãnh đạo doanh nghiệp quá ngại rủi ro. Duy trì một đồng tiền bị định giá thấp cũng không thể là chiến lược lâu dài. Phương Tây sẽ không tạo điều kiện cho một nền kinh tế tỉ dân khác trỗi dậy, sau khi từng thiếu cảnh giác để Trung Quốc từ nhà cung cấp hàng hóa chất lượng thấp trở thành đối thủ cạnh tranh về các công nghệ hiện đại.

Thay vì cố xây dựng toàn bộ chuỗi cung ứng bằng cách thuyết phục khu vực tư nhân trong nước vốn không có công nghệ riêng, Ấn Độ có thể dựa vào các trung tâm R&D hiện có của những tập đoàn hàng đầu thế giới.

AMD, Intel, Nvidia và Qualcomm đang tuyển dụng hàng ngàn kỹ sư tại Ấn Độ để thực hiện R&D tiên tiến. Hãy ưu đãi thuế cho họ khi đầu tư vào các trường đại học công lập thiếu kinh phí. Hãy tạo điều kiện để họ xây dựng phòng thí nghiệm kiểm thử, mô phỏng và xác minh tiên tiến, không chỉ tại những cơ sở đào tạo hàng đầu mà trên cả mạng lưới trường kỹ thuật rộng lớn hơn.

Những cơ sở này có thể đào tạo đủ nhà khoa học và nhà nghiên cứu mà các doanh nghiệp cần, thậm chí nhiều hơn. Lực lượng nhân tài vượt nhu cầu đó sẽ thúc đẩy làn sóng khởi nghiệp với tham vọng vượt xa dịch vụ giao đồ ăn trong 10 phút.

Cách tiếp cận tương tự cũng áp dụng cho trung tâm dữ liệu. Những “nhà máy token” sử dụng đất và điện địa phương có thể đóng góp, chẳng hạn, 5% số chip nhớ băng thông cao của mình cho hạ tầng đám mây nghiên cứu quốc gia hiện có, phục vụ các trường đại học và trung tâm nghiên cứu. Các đột phá khoa học từ đó cuối cùng có thể thúc đẩy doanh nghiệp trong nước đầu tư vào R&D thực chất.

Tuy nhiên, các tập đoàn đa quốc gia sẽ đảm nhận phần việc chủ chốt. Khi tôi đến trung tâm Công nghệ John F. Welch tại Bengaluru hai năm trước, các kỹ sư đang phối hợp với đồng nghiệp tại cơ sở của GE Aerospace ở Niskayuna, New York, phát triển một nền tảng động cơ phản lực lai điện mới. Nỗ lực này được kiểm chứng vào tháng 7 năm nay qua chuyến bay lai điện ở độ cao lớn đầu tiên trên thế giới.

Các tập đoàn đa quốc gia hiện tuyển dụng 2,4 triệu lao động chuyên môn tại Ấn Độ, tạo ra gần 100 tỉ USD doanh thu mỗi năm. Câu hỏi chính sách thực sự là làm thế nào đưa con số này lên một ngàn tỉ USD. Tích hợp trực tiếp kết quả nghiên cứu tại Ấn Độ vào thiết bị và dịch vụ mà doanh nghiệp toàn cầu bán trên khắp thế giới sẽ mang lại giá trị kinh tế lớn hơn nhiều so với nhận thù lao theo từng dòng mã.

Đó là lý do người trẻ Ấn Độ đặc biệt quan tâm đến tính công bằng trong thi tuyển sinh đại học. Họ hiểu sức mạnh của một nền giáo dục tốt ngay cả trong thời đại AI, và không muốn bị tước mất cơ hội ấy.

Hiện Ấn Độ cấp ba triệu bằng đại học và sau đại học mỗi năm trong các lĩnh vực khoa học, công nghệ, kỹ thuật và y khoa. Nếu nâng cao đáng kể cả số lượng lẫn chất lượng đào tạo, nước này có thể tăng gấp 10 lần lực lượng nhân tài làm việc ở tuyến đầu công nghệ trong một thập kỷ.

Mỗi chuyên gia R&D hưởng mức lương cạnh tranh trên thị trường toàn cầu có thể đóng góp nguồn thu thuế rất cần thiết để tài trợ việc làm trong khu vực công và hạ tầng đô thị. Giáo viên, bác sĩ và nhân viên y tế tuyến đầu được trả lương tốt hơn sẽ giúp mở rộng tầng giữa của kim tự tháp việc làm Ấn Độ, nơi thu nhập và tài sản đang tập trung quá nhiều ở đỉnh.

Song song với nâng cao chất lượng dịch vụ công và mở rộng cơ hội nghề nghiệp cho phụ nữ cùng các nhóm đẳng cấp xã hội chịu thiệt thòi, nhà nước phải giảm sự kìm kẹp của bộ máy quan liêu nặng thủ tục đang cản trở nền kinh tế.

Trong khi nuôi dưỡng lực lượng tiên phong cho tăng trưởng tương lai, Ấn Độ cũng phải giúp những người có trình độ kỹ năng thấp hơn thoát khỏi tình trạng năng suất thấp.

Hơn 15 triệu người Ấn Độ làm nghề dệt thủ công, dệt kim và may, thường tại các cơ sở chỉ có một người. Năm triệu người khác làm việc trong các cơ sở chế biến thực phẩm nhỏ do gia đình vận hành.

Chỉ cần có thêm một ít vốn và quy mô, giá trị gia tăng trên mỗi lao động có thể tăng từ khoảng 4 USD/ngày lên 6 USD, thậm chí 8 USD. Nếu muốn noi theo thành công sản xuất của Đài Loan, Ấn Độ cũng phải đi theo con đường phát triển doanh nghiệp nhỏ trước tiên.

Cửa sổ cơ hội cho quá trình chuyển đổi này sẽ không mở mãi. Khi các tác nhân AI ngày càng phổ biến và đảm nhận nhiều nhiệm vụ hơn, vẫn sẽ có nhu cầu tuyển kỹ sư để giám sát mã do chúng viết.

Nhưng những vị trí chuyên môn đó không còn dựa vào lợi thế chênh lệch chi phí lao động từng khiến dịch vụ thuê ngoài trở thành ngành kinh doanh sinh lời lớn. Việc làm có thể xuất hiện tại Nashville cũng dễ dàng như ở Bengaluru. Nếu ở Nashville, nhân lực công nghệ Ấn Độ sẽ bất lợi vì Washington cũng đã siết chặt lập trường về nhập cư.

Năm 1804, vài thập kỷ sau sự ra đời của máy kéo sợi jenny, Joseph Jacquard phát minh ra khung dệt cơ khí dùng chuỗi thẻ đục lỗ để điều khiển việc dệt các hoa văn phức tạp. Những chiếc thẻ ấy chứa mầm mống của mã nhị phân, các con số 0 và 1 sau này góp phần khai sinh máy tính hiện đại.

Từ làn sóng tự động hóa nhà máy khiến thợ thủ công Ấn Độ nghèo đi đến cuộc cách mạng máy tính cuối cùng mở lại cơ hội cho đất nước, một phần tư thiên niên kỷ đã trôi qua.

Tiến trình lịch sử ấy xuất hiện nổi bật trong tiểu thuyết The Circle of Reason năm 1986 của Amitav Ghosh: “Khi lịch sử thế giới đổ vỡ, phía sau là bông và vải; con người cơ giới hóa lao vào sự tự hủy diệt. … Ai biết những nỗi kinh hoàng mới nào đang chờ phía trước?”

Nỗi kinh hoàng mới nhất là AI, lĩnh vực mà giới doanh nghiệp Ấn Độ quá dè dặt đã không chú trọng xây dựng năng lực nền tảng. Sao chép chính sách công nghiệp tập trung vào điện thoại thông minh và bán dẫn sẽ không tạo ra việc làm tốt đủ nhanh.

Đầu hàng phương Tây sẽ phản tác dụng cả về chính trị lẫn kinh tế. Nhưng hợp tác sẽ giúp quốc gia đông dân nhất thế giới tiếp tục đan kết vào nền kinh tế toàn cầu.

“Hãy nghĩ khác,” quảng cáo nổi tiếng của Apple với hình ảnh Gandhi và guồng quay sợi từng kêu gọi. Đã đến lúc Ấn Độ tìm ra một giải pháp của riêng mình.

* Andy Mukherjee là cây bút bình luận của Bloomberg Opinion, chuyên viết về doanh nghiệp công nghiệp và dịch vụ tài chính tại châu Á. Ông từng làm việc cho Reuters, The Straits Times và Bloomberg News.