Chính quyền Tổng thống Donald Trump đồng thời áp thuế tới 100% với một số drone nhập khẩu, gây sức ép để Apple hạn chế sử dụng chip nhớ Trung Quốc và tăng cường truy quét hàng hóa được chuyển qua nước thứ ba nhằm né thuế. Các động thái này cho thấy chiến lược thương mại của Washington đang chuyển từ đánh vào hàng hóa có xuất xứ Trung Quốc sang kiểm soát sâu hơn công nghệ, chuỗi cung ứng và nguồn gốc thực tế của sản phẩm.

Đối với các doanh nghiệp Mỹ, đây là một vòng điều chỉnh mới. Họ phải tìm nhà cung cấp thay thế, tăng đầu tư trong nước và rà soát lại nguồn gốc linh kiện. Với các nền kinh tế châu Á, trong đó có Việt Nam, rủi ro tập trung ở những ngành phụ thuộc vào nguyên liệu Trung Quốc hoặc sử dụng khâu gia công tại nước thứ ba để xuất khẩu sang Mỹ.

Một trong những biện pháp đáng chú ý nhất là mức thuế mới với drone và linh kiện nhập khẩu. Theo chính sách được ông Trump công bố, một số drone có thể chịu thuế tới 100%, trong khi các sản phẩm ít nhạy cảm hơn chịu mức 25%. Mức thuế cao nhất áp dụng với drone có trọng lượng cất cánh trên 25 kg hoặc được trang bị những tính năng như camera ảnh nhiệt, trạm kết nối và một số linh kiện quan trọng. Phần lớn mức thuế có hiệu lực từ ngày 3.9, còn một số linh kiện ít nhạy cảm hơn được áp dụng sau 180 ngày.

Các đồng minh của Mỹ được hưởng mức thuế thấp hơn. Drone và linh kiện từ Liên minh châu Âu, Nhật Bản, Hàn Quốc, Thụy Sĩ, Liechtenstein và Đài Loan chịu thuế 15%. Hàng từ Anh chịu mức 10% với điều kiện phần lớn phần cứng, phần mềm và công nghệ có nguồn gốc từ Anh hoặc Mỹ.

Washington nói chính sách này nhằm thúc đẩy sản xuất drone trong nước, củng cố năng lực công nghiệp quốc phòng và tạo thêm việc làm. Bộ Thương mại được giao xây dựng chương trình khuyến khích doanh nghiệp đưa hoạt động sản xuất drone và linh kiện về Mỹ.

Thị trường chứng khoán phản ứng nhanh với chính sách mới. Cổ phiếu AeroVironment, Red Cat Holdings và Unusual Machines, những doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực drone, tăng giá sau thông báo. Unusual Machines còn nhận đầu tư từ Donald Trump Jr., con trai Tổng thống Mỹ.

Động thái này xuất hiện trước cuộc gặp dự kiến giữa ông Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình vào ngày 24/9, đồng thời nối tiếp các biện pháp hạn chế drone, robot và bộ biến tần sản xuất ở nước ngoài. Washington đang đặt ngày càng nhiều sản phẩm công nghệ vào phạm vi xem xét dựa trên cả yếu tố thương mại và an ninh quốc gia.

Mặt trận thứ hai liên quan đến Apple và chip nhớ Trung Quốc. Chính quyền Trump đang gây sức ép để nhà sản xuất iPhone không sử dụng chip do ChangXin Memory Technologies, hay CXMT, và Yangtze Memory Technologies, YMTC, cung cấp.

Apple được cho là đã thử nghiệm chip của CXMT trong thời điểm ngành điện tử toàn cầu đối mặt tình trạng thiếu bộ nhớ do nhu cầu từ các trung tâm dữ liệu AI tăng mạnh. CXMT và YMTC đều nằm trong danh sách các doanh nghiệp mà Mỹ xác định có liên hệ với quân đội Trung Quốc. YMTC đồng thời chịu các hạn chế xuất khẩu của Washington.

Apple hiện chưa bị cấm giao dịch với hai công ty này. Tuy nhiên, hãng có thể phải xin phép trước khi chia sẻ một số thông tin sản phẩm hoặc thiết kế tùy chỉnh. Apple vẫn có thể mua những loại chip thương mại có sẵn và đàm phán giá với nhà cung cấp Trung Quốc.

Giám đốc vận hành Apple Sabih Khan không xác nhận công ty đang thử nghiệm chip nhớ Trung Quốc. Ông cho biết Apple phải xem xét nhiều phương án trong bối cảnh nguồn cung bộ nhớ thiếu hụt, đồng thời lưu ý đây là linh kiện có mức độ tùy chỉnh tương đối thấp và có thể được mua từ nhiều nhà cung cấp.

Lập trường này đặt Apple trước một bài toán khó. Công ty đang chịu sức ép đưa thêm hoạt động sản xuất về Mỹ để nhận ưu đãi và giảm rủi ro thuế quan, trong khi phần lớn chuỗi cung ứng điện tử vẫn tập trung tại châu Á. Apple đã cam kết đầu tư hàng chục tỉ USD vào hoạt động sản xuất chip tại Mỹ, mở rộng lắp ráp Mac Mini ở Texas và hỗ trợ phát triển chuỗi cung ứng bán dẫn trong nước. Hãng cũng đang mở rộng hoạt động lắp ráp iPhone tại Ấn Độ.

Tuy nhiên, xây dựng một chuỗi cung ứng hoàn chỉnh tại Mỹ đòi hỏi thời gian và chi phí lớn. Thay thế chip nhớ Trung Quốc bằng nguồn cung khác có thể làm chi phí sản xuất tăng, đặc biệt trong lúc các nhà sản xuất thiết bị điện tử đang phải cạnh tranh gay gắt để giành nguồn bộ nhớ phục vụ AI.

Micron Technology, nhà sản xuất chip nhớ lớn của Mỹ, đã đề nghị chính quyền ngăn Apple sử dụng linh kiện Trung Quốc. Một nhóm thượng nghị sĩ đến từ các bang có ngành bán dẫn phát triển cũng gửi thư yêu cầu CEO Tim Cook loại CXMT và YMTC khỏi chuỗi cung ứng.

Trong khi đó, Washington đang mở rộng cuộc truy quét sang hàng hóa đi qua nước thứ ba. Báo cáo do cố vấn thương mại Nhà Trắng Peter Navarro dẫn dắt cho rằng một số nhà xuất khẩu Trung Quốc chuyển sản phẩm sang quốc gia khác để thực hiện những công đoạn hoàn thiện hạn chế, sau đó sử dụng xuất xứ mới để đưa hàng vào Mỹ.

Một ví dụ được báo cáo đưa ra là áo sơ mi gần hoàn chỉnh được sản xuất tại Trung Quốc, chuyển sang Campuchia để may thêm một số đường chỉ rồi xuất khẩu sang Mỹ dưới danh nghĩa hàng Campuchia. Cách thức này có thể giúp doanh nghiệp tránh mức thuế áp dụng với hàng Trung Quốc, đồng thời làm phức tạp việc xác định nơi tạo ra giá trị thực sự của sản phẩm.

Báo cáo cho rằng hơn 40 quốc gia có thể bị lợi dụng cho hoạt động trung chuyển, trong đó có Việt Nam, Malaysia, Canada, Mexico và các nước thuộc Liên minh châu Âu. Theo những ước tính được trích dẫn, hoạt động này có thể khiến Mỹ thất thu 19 đến 26 tỉ USD tiền thuế mỗi năm. Quy mô hàng hóa được cho là đi qua nước thứ ba dao động rất rộng, từ 40 tỉ đến 303 tỉ USD, cho thấy mức độ bất định vẫn lớn.

Washington dự kiến sử dụng AI tại biên giới để phân tích hàng hóa, chứng từ và mối quan hệ giữa các doanh nghiệp. Mỹ cũng có thể siết quy định về xuất xứ, yêu cầu sản phẩm phải có tỷ lệ giá trị gia tăng nội địa cao hơn mới được công nhận là hàng hóa của nước thứ ba.

Đây là thay đổi quan trọng đối với các nền kinh tế đang hưởng lợi từ quá trình dịch chuyển sản xuất khỏi Trung Quốc. Một sản phẩm được lắp ráp tại Việt Nam, Mexico hay Malaysia có thể vẫn chịu sự giám sát chặt hơn của cơ quan Mỹ nếu phần lớn nguyên liệu và linh kiện đến từ Trung Quốc.

Với Việt Nam, rủi ro tập trung vào những ngành có tỷ lệ nhập khẩu nguyên liệu cao và các sản phẩm chỉ trải qua công đoạn gia công đơn giản trước khi xuất khẩu sang Mỹ. Doanh nghiệp sẽ phải kiểm soát kỹ hơn hồ sơ nguyên liệu, nguồn gốc linh kiện, tỷ lệ giá trị gia tăng trong nước và quá trình sản xuất tại từng cơ sở.

Ba nhóm chính sách mới của Washington đang tạo thành một hệ thống kiểm soát rộng hơn. Thuế drone nhằm khuyến khích sản xuất trong nước và hạn chế nguồn cung bị xem là nhạy cảm. Sức ép với Apple nhắm vào việc giảm sự hiện diện của công nghệ Trung Quốc trong chuỗi cung ứng của một tập đoàn Mỹ. Điều tra hàng trung chuyển hướng tới việc ngăn doanh nghiệp né thuế bằng cách thay đổi địa điểm xuất khẩu trên giấy tờ.

Chi phí của chiến lược này sẽ không chỉ rơi vào các nhà sản xuất Trung Quốc. Doanh nghiệp Mỹ có thể phải trả giá cao hơn cho linh kiện, đầu tư thêm vào nhà máy trong nước hoặc tìm kiếm nhà cung cấp tại những thị trường có chi phí sản xuất cao hơn.

Washington đang dựng thêm nhiều lớp kiểm soát quanh hàng hóa và công nghệ Trung Quốc. Hiệu quả của chính sách sẽ phụ thuộc vào khả năng Mỹ xây dựng đủ công suất sản xuất trong nước và duy trì nguồn cung với mức giá chấp nhận được. Nếu năng lực mới không theo kịp nhu cầu, thuế quan và các hạn chế công nghệ có thể làm tăng chi phí cho chính doanh nghiệp và người tiêu dùng Mỹ.