Có một câu hỏi mà giới đầu tư quốc tế đặt ra suốt gần một thập niên qua: Liệu Việt Nam có đang tận dụng đúng thời cơ, hay chỉ đang hưởng lợi ngẫu nhiên từ căng thẳng thương mại Mỹ-Trung? Báo cáo "Vietnam's Next Manufacturing Frontier 2026" do Acclime và các đối tác thực hiện trả lời khá dứt khoát: Thành tích thu hút FDI của Việt Nam không phải may mắn địa chính trị, mà là kết quả của chính sách, quyết định của nhà điều hành, và nỗ lực nâng chất lượng hạ tầng logistics, khu công nghiệp một cách có chủ đích.

Lợi thế khách quan

Thành tích trong thu hút vốn của Việt Nam được hỗ trợ từ sự chuyển dịch rộng hơn của bản đồ thương mại toàn cầu. Từ năm 2000 đến 2024, thế giới đã từ bỏ hình thái cũ, nơi Mỹ, châu Âu và Nhật Bản tạo thành tam giác chi phối, để trở thành một mạng lưới đa cực dày đặc hơn. Trung Quốc nằm ở trung tâm mạng lưới với một vành đai các nền kinh tế "kết nối" xung quanh: Mexico, Thái Lan, Morocco, Ấn Độ, và Việt Nam.

"Các mô hình thương mại truyền thống dựa trên hiệu quả chi phí, chuỗi cung ứng tuyến tính đang bị xáo trộn bởi một môi trường toàn cầu phức tạp hơn nhiều. Hệ thống thương mại đang trở nên dày đặc hơn, phân mảnh hơn và đa cực hơn," ông Vlad Savin, giám đốc mảng Thị trường và Tăng trưởng khu vực ASEAN tại Acclime, đơn vị chịu trách nhiệm chính của báo cáo, nhận định.

Vị trí thuận lợi của Việt Nam trong cấu trúc mới này không đến từ vận may, mà từ bốn lợi thế mang tính cấu trúc: Chung đường biên giới trên bộ với trung tâm sản xuất lớn nhất thế giới, cảng nước sâu Hải Phòng đưa thành phẩm ra biển với chi phí thấp, 18 hiệp định thương mại tự do (nhiều hơn bất kỳ quốc gia nào trong khu vực, gồm CPTPP, EVFTA, RCEP và EFTA), và lực lượng lao động trẻ với mức lương vẫn thấp hơn đáng kể so với Trung Quốc.

Bốn lợi thế đó đang được phản ánh trực tiếp vào dòng vốn. Năm 2025, Việt Nam thu hút 38,4 tỉ USD vốn FDI đăng ký, giải ngân 27,6 tỉ USD, mức thực hiện cao nhất trong năm năm qua. Sáu tháng đầu năm 2026, tổng vốn đăng ký đạt 34,65 tỉ USD, tăng 61% so với cùng kỳ, với 13 tỉ USD giải ngân. Ngành chế biến chế tạo hút khoảng 70 đến 80% lượng vốn này, do Singapore, Hàn Quốc và Nhật Bản dẫn đầu.

Trong nghị quyết 10 của Bộ Chính trị ban hành ngày 8.6.2026, giai đoạn 2026-2030 thu hút vốn đầu tư nước ngoài đăng ký khoảng 200-300 tỉ USD, tương ứng với 40-50 tỉ USD/năm; vốn thực hiện  khoảng 150-200 tỉ USD (30-40 tỉ USD/năm). Nghị quyết ghi: "Phấn đấu đến năm 2045, khu vực kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài chiếm khoảng 25% tổng vốn đầu tư toàn xã hội, đóng góp khoảng 30% GDP của đất nước; góp phần đưa Việt Nam trở thành nước phát triển, thu nhập cao."

Đây là điều "không nhiều" chính phủ trên thế giới mạnh dạn đưa ra mục tiêu, theo báo cáo, cho thấy sự chủ động của nhà điều hành đối với kế hoạch thu hút thêm vốn FDI trong tương lai.

Ngoài vị trí địa lý, Việt Nam, như báo cáo đánh giá, sở hữu bốn lợi thế khiến quốc gia hấp dẫn hơn trong mắt các nhà đầu tư: Đất đai, giá năng lượng, logistics và nguồn lao động. 

Cả nước hiện có 478 khu công nghiệp, 324 khu đã hoạt động, và đợt sáp nhập địa giới hành chính năm 2025 đã tái cấu trúc bản đồ công nghiệp thành các cụm vùng rõ rệt hơn, với TP.HCM mở rộng sau khi sáp nhập Bình Dương và Bà Rịa Vũng Tàu trở thành cụm khu công nghiệp liền mạch lớn nhất cả nước.

"Việt Nam đang chuẩn bị chứng kiến sự hình thành một siêu vùng công nghiệp có thể định hình lại toàn bộ bản đồ sản xuất của đất nước", ông Lance Li, giám đốc điều hành BW Industrial, đồng tác giả báo cáo, nhận định. Cách tiếp cận đất trong khu công nghiệp cũng đang đổi hướng theo mô hình nhà xưởng xây sẵn, vận hành chỉ trong ba đến bảy tháng với giá thuê khoảng 5 USD/m2 mỗi tháng. 

Tương tự, giá bán lẻ điện cho doanh nghiệp tại Việt Nam ở khoảng 0,079 USD một kWh, rẻ hơn đáng kể so với Thái Lan, Malaysia, Trung Quốc hay Singapore, một lợi thế thực chất với các ngành tiêu thụ điện năng lớn như điện tử và luyện kim.

Mảnh ghép thứ ba, logistics, Việt Nam cũng đang có lợi thế cạnh tranh khi là quốc gia xử lý container nhanh nhất trong mọi hạng mục tàu lớn theo Báo cáo Vận tải Hàng hải 2025, vượt Trung Quốc, Malaysia, Singapore và Nhật Bản. Trong bảng xếp hạng các cảng container hoạt động hiệu quả nhất thế giới (CPPI 2025), cảng Cái Mép xếp thứ 11 toàn cầu, Hải Phòng xếp thứ 13, cùng nhóm với Phúc Châu, Đại Liên hay Kobe.

"Các khu công nghiệp thế hệ mới đang chuyển từ mô hình cho thuê đất sang hệ sinh thái công nghiệp tích hợp, gồm hạ tầng năng lượng, công nghệ, logistics và tiện ích cho người lao động", ông David Jackson, giám đốc điều hành Avison Young Vietnam và Campuchia, nhận định.

Nhưng phần thứ tư, lao động, là lợi thế sẽ khó được duy trì trong tương lai. Mức lương sản xuất trung bình vẫn thấp hơn Trung Quốc, dự báo có thể duy trì lợi thế này đến khoảng năm 2031. Tuy nhiên, vấn đề không nằm ở tiền lương mà là kỹ năng, khi 23% lực lượng lao động sản xuất được xếp loại có kỹ năng vận hành, bảo trì máy móc công nghệ cao, theo dữ liệu Tổ chức Lao động Quốc tế. 

Ba trong bốn yếu tố nền tảng nghiêng về Việt Nam, nhưng đó đều là lợi thế khách quan, thứ mà bất kỳ quốc gia nào có vị trí địa lý và cơ cấu lao động tương tự cũng có thể sở hữu. Điều thực sự tách Việt Nam ra khỏi nhóm so sánh nằm ở chủ trương, chính sách của Việt Nam.   

Thiết kế lại luật chơi

Ngoài tận dụng cơ hội từ các lợi thế đã có, chính sách thu hút đầu tư FDI của Việt Nam đã có thay đổi đáng kể trong việc xây dựng khung pháp lý. Loạt cải cách có hiệu lực trong giai đoạn 2024 đến 2026 không đơn thuần là điều chỉnh kỹ thuật. Việt Nam đang chủ động viết lại từng lớp của cuộc chơi, từ ưu đãi tài chính, mô hình pháp lý doanh nghiệp, cho tới việc xác định ai được phép làm gì ở đâu, thay vì chờ nhà đầu tư tự thích nghi với luật cũ.

Lớp đầu tiên là ưu đãi và thủ tục nền. Luật Đầu tư 2025 đảo ngược trình tự cũ, cho phép lập công ty trước rồi mới xin giấy phép dự án, còn luật Công nghệ cao cùng Nghị định 260 gộp các quy định rời rạc thành một khung thống nhất cho doanh nghiệp công nghệ cao. 

Về tài chính, quỹ Hỗ trợ đầu tư sẽ hỗ trợ chi phí vận hành và R&D bán dẫn, AI trong tối đa 5 năm, trong khi luật Thuế thu nhập doanh nghiệp 2025 giữ mức 10% và 17% cho dự án khuyến khích, đồng thời cho phép trích tối đa 20% lợi nhuận trước thuế vào quỹ R&D nội bộ, khấu trừ tới 200% theo Nghị định 320/2025.

Lớp thứ hai là chọn mô hình pháp lý cho doanh nghiệp. Mô hình doanh nghiệp chế xuất (EPE) miễn thuế nhập khẩu và VAT cho nguyên liệu, thiết bị, nhưng đổi lại mọi giao dịch bán trong nước bị tính như nhập khẩu, chịu giám sát hải quan chặt hơn, và không thể xin hồi tố sau khi đã thành lập công ty.

Lớp thứ ba, dễ bị nhà đầu tư mới bỏ qua nhất, là rào cản theo ngành nghề. Việt Nam phân sản xuất thành ba nhóm: Bị cấm (ma túy, hóa chất cấm, vũ khí quân sự xuất khẩu), có điều kiện (mỹ phẩm, ô tô, máy bay, hoặc riêng vốn nước ngoài như băng đĩa, giấy, thuốc lá), và không điều kiện, bao trùm phần lớn hoạt động phổ biến như điện thoại, may mặc, nội thất.

Việc chủ động xây dựng các khung pháp lý và nâng cao ngưỡng gia nhập thị trường đối với doanh nghiệp FDI, theo báo cáo, cho thấy chính phủ dù tiếp tục theo đuổi thu hút nhà đầu tư, nhưng kèm các tiêu chuẩn về tuân thủ ngay từ thời điểm đầu tiên. 

"Việt Nam đã trở thành một trong những điểm đến sản xuất và đầu tư hấp dẫn nhất châu Á, nhờ vị trí địa lý chiến lược, mạng lưới hội nhập thương mại tự do rộng khắp và một hệ sinh thái công nghiệp ngày càng phát triển. Việt Nam đang được nhìn nhận như một nền tảng sản xuất cốt lõi, chứ không chỉ là một cơ sở sản xuất thay thế," ông Rizwan Khan, giám đốc điều hành tại Acclime Vietnam, viết trong lời mở đầu báo cáo.