Con đê chắn sóng kéo dài ra biển từ cảng Cao Hùng rộng lớn ở miền Nam Đài Loan. Thông thường, nơi đây chật kín những tàu chở dầu khổng lồ chuyên vận chuyển khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) từ Qatar đến lưu trữ trong các bồn chứa màu trắng hình cầu nổi bật dọc bờ biển.

Nhưng đây không phải là thời điểm thông thường. Suốt từ đầu tháng 3 đến nay, chưa một chuyến hàng nào từ Qatar cập cảng tại cảng Yongan sau khi eo biển Hormuz bị phong tỏa.

Sự gián đoạn này đã vô tình phác họa nên một kịch bản thực tế về khả năng phong tỏa từ Trung Quốc, một động thái có thể bóp nghẹt nền kinh tế vốn dựa vào ngành bán dẫn tiên tiến và tiêu thụ năng lượng nhiều nhất thế giới. Nó cũng là lời nhắc nhở rõ ràng về mức độ phụ thuộc năng lượng và mối đe dọa thường trực mà hòn đảo này phải đối mặt.

Hiện nay, Đài Loan nhập khẩu khoảng 96% năng lượng, trong đó khí LNG chiếm gần một nửa sản lượng điện. Khác với than hay dầu, khí đốt rất khó lưu trữ và Đài Loan chỉ duy trì được lượng dự trữ tương đương 11 ngày. Điều đó đồng nghĩa họ không có cơ hội sai sót. Theo các mô phỏng chiến tranh của nhiều viện nghiên cứu, một cuộc phong tỏa đường biển có thể khiến Đài Loan cạn kiệt năng lượng chỉ trong vài tuần.

“Chúng tôi đang học được điều gì đó từ cuộc xung đột này,” ông Chen Chung-hsien, phó cục trưởng cơ quan Năng lượng, chia sẻ trong một cuộc phỏng vấn. Ông cũng cho biết Đài Loan đang đặt mục tiêu tự chủ năng lượng vào năm 2034. “Chúng tôi cần nguồn năng lượng của riêng mình.”

Trước mắt, Đài Loan vẫn đang xoay xở để tránh thiếu hụt nhiên liệu nghiêm trọng bằng cách mua lượng khí đốt đắt đỏ trên thị trường giao ngay, với mức giá cao hơn gấp đôi so với các hợp đồng dài hạn. Đài Loan cho biết họ đã đảm bảo đủ nguồn LNG đến tháng 7. Các quan chức và doanh nghiệp đang chạy đua để củng cố an ninh năng lượng trong thời gian ngắn hạn.

Tuy nhiên, chính những yếu tố từng giúp Đài Loan trở thành cường quốc kinh tế, một ngành công nghệ phát triển vượt bậc và sự tập trung sản xuất chip phục vụ trí tuệ nhân tạo của Taiwan Semiconductor Manufacturing Co. (TSMC), lại khiến hòn đảo dễ tổn thương hơn. Điều bị đặt cược là sự ổn định trong nước và cả chuỗi cung ứng chip toàn cầu, mắt xích then chốt của nền kinh tế thế giới.

Đài Loan hiện sản xuất tới 90% lượng chip tiên tiến nhất thế giới. Những con chip này được sử dụng trong mọi thứ từ iPhone, ô tô điện cho đến các trung tâm dữ liệu. Ngân hàng Phát triển châu Á dự báo GDP của hòn đảo có thể tăng khoảng 7,6% trong năm nay nhờ nhu cầu mạnh mẽ đối với chip AI tiên tiến.

“Họ vừa có tin tốt, vừa có tin xấu: GDP tăng mạnh suốt 20 năm, nhưng lưới điện lại rất khó lòng theo kịp,” ông Mark Montgomery, cựu Chuẩn đô đốc Hải quân Mỹ và hiện là chuyên gia cấp cao tại quỹ Bảo vệ Dân chủ (Foundation for Defense of Democracies), nhận xét. “Liệu họ có mong điều này được giải quyết từ 20 năm trước, 15 năm trước hay 10 năm trước không? Chắc chắn là có.”

Một trong những doanh nghiệp đang phải xoay xở trong bối cảnh này là Marsh Risk Consulting, công ty tư vấn giúp khách hàng, trong đó có nhiều doanh nghiệp hàng đầu Đài Loan, xây dựng kế hoạch duy trì hoạt động. Với phương án sau, nhiều doanh nghiệp vẫn phải dựa vào máy phát điện diesel vì pin nhiên liệu hay hệ thống lưu trữ pin vẫn còn quá đắt đỏ.

“Tất cả những nguồn điện khẩn cấp đó không thể đáp ứng 100% nhu cầu, nhưng ít nhất chúng có thể duy trì một số hoạt động quan trọng trong nhà máy và đảm bảo nhà máy tiếp tục vận hành khi mất điện,” ông Sean Lin, phụ trách Marsh tại Đài Loan, cho biết.

Tại Đài Bắc, Delta Electronics cung cấp giải pháp quản lý điện năng và nhiệt cho khách hàng công nghiệp, đồng thời sản xuất thiết bị điều tiết và chuyển đổi điện cho các trung tâm dữ liệu. Doanh nghiệp này cũng đang phát triển pin nhiên liệu hydro và hệ thống lưu trữ năng lượng bằng pin để ứng phó với tình huống mất điện đột ngột.

Tuy vậy, phó chủ tịch kiêm tổng giám đốc mảng Hạ tầng năng lượng của Delta Eton Lee cảnh báo rằng các kế hoạch dự phòng cũng có giới hạn. Hệ thống lưu trữ điện thường chỉ duy trì được vài giờ, tối đa khoảng 8 giờ nếu kéo dài hết mức.

“Lưu trữ năng lượng không được thiết kế để làm nguồn điện dài hạn trong các sự cố kéo dài,” ông Lee nói. Delta có một số hệ thống dự phòng bằng năng lượng mặt trời, nhưng phương án chính vẫn là máy phát diesel. Cuối cùng, ông thừa nhận, đây là vấn đề nằm ngoài tầm kiểm soát của doanh nghiệp. “Nếu nguồn cung năng lượng phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu, doanh nghiệp cũng khó có thể làm gì thêm.”

Thay vì giải quyết những điểm yếu này, Đài Loan đã trải qua gần một thập kỷ bị tê liệt bởi cuộc giằng co chính trị về chính sách năng lượng, trong khi nền kinh tế ngày càng phụ thuộc vào nhập khẩu. Lộ trình loại bỏ điện hạt nhân mạnh tay đã để lại khoảng trống mà điện gió và điện mặt trời chưa thể lấp đầy, khi quá trình chuyển đổi xanh vẫn chậm hơn tốc độ tăng nhu cầu điện của ngành công nghệ.

Khi chưa có giải pháp thực sự hiệu quả trong nhiều năm tới, hòn đảo này về cơ bản đang “chạy đua với thời gian”. Họ phải vừa giữ thế cân bằng trước áp lực từ Bắc Kinh, vừa hy vọng các gián đoạn nguồn cung sẽ không kéo dài đồng thời tìm cách đa dạng hóa nguồn năng lượng. Một quan chức ngoại giao Mỹ ví cách tiếp cận này như hình ảnh con vịt đang bơi, bề ngoài thì bình thản nhưng bên dưới thì đang quẫy đạp không ngừng.

Ngành bán dẫn hiện là lĩnh vực tiêu thụ điện lớn nhất của Đài Loan, dùng hơn 42 tỉ kWh điện trong năm 2025, tương đương khoảng 18% tổng nhu cầu điện của hòn đảo.

“Có rất nhiều người muốn Đài Loan trở thành một thế lực lớn hơn nữa trong lĩnh vực AI,” ông Thomas Liu, giám đốc điều hành phụ trách bất động sản và trung tâm dữ liệu tại Actis, đơn vị đang đầu tư vào một dự án ở Đài Bắc còn đang phát triển, cho biết. Ông nói thêm rằng áp lực về nguồn điện luôn là mối lo hàng đầu. “Trong bối cảnh hiện nay, chúng tôi buộc phải thận trọng và kỷ luật hơn rất nhiều mỗi khi rót vốn.”

Một số doanh nghiệp nhỏ lo ngại rằng nếu xảy ra mất điện trên diện rộng, công ty điện lực Taiwan Power sẽ ưu tiên các tập đoàn công nghệ lớn. Một lãnh đạo tại doanh nghiệp dệt may cho biết ông lo nguy cơ phân bổ điện theo hạn ngạch. Theo ông, nếu tình hình trở nên nghiêm trọng, Đài Loan có thể chỉ dựng “hàng rào bảo vệ” quanh ngành chip và để mặc các lĩnh vực khác tự xoay xở. Người này đề nghị giấu tên vì tính nhạy cảm của vấn đề.

Khi được hỏi về những lo ngại này, Taipower cho biết trong một tuyên bố rằng công ty đối xử bình đẳng với nhu cầu điện của mọi ngành công nghiệp và không ưu tiên riêng ngành bán dẫn. Tuy nhiên, doanh nghiệp này dự báo nhu cầu điện sẽ tăng mạnh trong thập kỷ tới, với tốc độ tăng trung bình hằng năm cao hơn gấp đôi 10 năm trước. TSMC từ chối bình luận.

“Nếu Trung Quốc phong tỏa hòn đảo, họ có thể chặn không chỉ nguồn năng lượng mà cả các nguyên liệu cần thiết để sản xuất chip cao cấp. Ngoài ra, Trung Quốc cũng có thể ngăn những con chip đó đến tay khách hàng toàn cầu,” bà Jennifer Welch, trưởng bộ phận phân tích địa kinh tế tại Bloomberg Economics, nhận định. “Hệ quả đối với Đài Loan và cả thế giới sẽ vô cùng lớn.” Theo bà, trong kịch bản Đài Loan không thể xuất khẩu chip, GDP của hòn đảo có thể giảm tới 12,5%.

Ngay cả trước khi khủng hoảng Iran nổ ra, lưới điện Đài Loan vốn đã chịu áp lực lớn và nổi tiếng là mong manh. Phần lớn điện năng của hòn đảo được sản xuất ở miền Nam rồi truyền tải ra phía Bắc. Đây là nơi cụm cơ sở công nghệ cao tập trung dày đặc tại Tân Trúc.

Hệ thống này dễ xảy ra hiệu ứng domino. Vụ mất điện lớn gần nhất là vào năm 202 và bắt nguồn từ sự cố tại một nhà máy điện duy nhất, khiến hàng triệu hộ dân chìm trong bóng tối. Các khảo sát của Phòng Thương mại Mỹ thường xuyên cho thấy nguồn cung điện là một trong những mối quan ngại hàng đầu của các thành viên.

Cơn sốt AI, kéo theo nhu cầu bùng nổ từ các trung tâm dữ liệu, đang đẩy hệ thống đến gần giới hạn chịu đựng. Tháng 8.2024, Taipower thông báo tạm dừng cấp phép cho các trung tâm dữ liệu mới ở miền Bắc có công suất vượt 5 MW. Động thái này nhằm buộc các “ông lớn” công nghệ chuyển xuống miền Nam, gần nguồn điện hơn, nhưng lại đi ngược với nhu cầu vận hành và logistics của ngành.

Theo nhiều viện nghiên cứu, lưới điện Đài Loan còn đối mặt nguy cơ từ các cuộc tấn công “vùng xám”, tức những hành động thù địch nhằm gây bất ổn nhưng chưa đến mức chiến tranh công khai. Trong quý I năm 2026, các cơ quan Đài Loan đã hứng chịu khoảng 173 triệu cuộc tấn công mạng. Giới chức đang gấp rút bảo vệ hệ thống bằng cách đưa các trạm biến áp xuống ngầm và nâng mức cảnh báo đối với hạ tầng trọng yếu, bao gồm việc thành lập các đơn vị phòng vệ dân sự mới.

Giờ đây, khi nguồn LNG từ Trung Đông bị gián đoạn và Đài Loan buộc phải phụ thuộc vào nguồn cung dầu nhập khẩu đắt đỏ, hòn đảo đang phải xem xét lại các mục tiêu môi trường.

“Đối với ngành điện, thực tế khó chịu là nếu nguồn LNG gặp áp lực, các nước châu Á luôn có phương án quay trở lại với than đá,” bà Kaho Yu, trưởng bộ phận tài nguyên thiên nhiên và năng lượng tại Verisk Maplecroft ở Singapore, nhận định. “Nếu nền kinh tế chịu sức ép nghiêm trọng, tôi tin họ sẽ khởi động lại một phần công suất đó.”

Khả năng quay lại với nhiên liệu hóa thạch cho thấy việc xây dựng một lưới điện xanh và tự chủ vừa cấp bách vừa đầy khó khăn. Dù đã có tiến triển, với tỉ trọng điện từ năng lượng tái tạo tăng từ khoảng 5% cách đây một thập kỷ lên 15% hiện nay, các nỗ lực mở rộng điện gió và điện mặt trời vẫn liên tục vướng tranh cãi, từ xung đột đất đai đến phản đối của địa phương.

“Vài năm gần đây đặc biệt khó khăn với ngành của chúng tôi,” ông Leo Seewald, chủ tịch New Green Power, công ty phát triển điện mặt trời thuộc sở hữu của BlackRock, cho biết. Theo ông, ngư dân thường cho rằng các tấm pin mặt trời đặt trên ao nuôi sẽ làm giảm sản lượng đánh bắt, trong khi nhiều chính trị gia địa phương phản đối các trang trại điện mặt trời, đặc biệt ở những khu vực có cảnh quan đẹp.

Trong khi đó, kế hoạch khởi động lại các nhà máy điện hạt nhân đã ngừng hoạt động của hòn đảo phải đến khoảng năm 2028 mới có thể đem lại kết quả. Các quan chức cho biết rất khó đẩy nhanh tiến độ, bởi nhiều người dân vẫn còn ám ảnh với thảm họa Fukushima của Nhật Bản.

Đối với giới chức Đài Loan, chiến lược lúc này gần như chỉ còn một mục tiêu: Kéo dài thời gian. Bấy lâu nay, hy vọng lớn nhất là “lá chắn silicon”, tức niềm tin rằng vị thế thống trị của Đài Loan trong ngành chip khiến thế giới không thể để hòn đảo sụp đổ. Nhưng lớp lá chắn ấy đang bắt đầu rạn nứt.

Khi tổng thống Donald Trump ưu tiên quan hệ với chủ tịch Tập Cận Bình trước thềm cuộc gặp thượng đỉnh sắp tới, nỗi lo rằng Mỹ có thể dùng Đài Loan như một quân bài thương lượng ngày càng lớn dần. Theo một quan chức cấp cao trong chính quyền Mỹ, Washington cho rằng Đài Loan cần đa dạng hóa và mở rộng nguồn năng lượng, bao gồm tăng nhập dầu và LNG từ Mỹ, đồng thời tiếp cận công nghệ điện hạt nhân của Mỹ.

“Lá chắn đó vẫn tồn tại, nhưng giờ đã mỏng đến mức có lẽ nó dễ bị xuyên thủng hơn trước nhiều,” ông Alexander Huang, cựu giám đốc phụ trách đối ngoại của Quốc dân đảng đối lập, nhận định. “Hạ tầng trọng yếu nói chung vốn đã rất mong manh, ngay cả khi chưa có chiến tranh.”

Trong lúc chưa có giải pháp tức thời, Đài Bắc đang tìm cách nâng cao năng lực tác chiến hiện đại. Nước này duy trì các kênh liên lạc hậu trường với Ukraine, bao gồm thông qua Estonia, để nghiên cứu cách sử dụng drone nhằm tấn công và bảo vệ các nút hạ tầng năng lượng. Những bài học này đang được tích hợp vào cơ chế phối hợp mới giữa quân đội và cảnh sát để bảo vệ hạ tầng vật lý.

Dẫu vậy, một số quan chức vẫn nhìn thấy tín hiệu tích cực từ khả năng chống chịu của Iran dù họ không ủng hộ chính quyền Tehran.

“Ngay cả khi phải đối mặt với một cường quốc quân sự rất mạnh như Mỹ, Iran vẫn có thể tồn tại và đáp trả,” Thứ trưởng Ngoại giao Chen Ming-chi nói trong một cuộc phỏng vấn. Ông cho rằng Mỹ không nên một mình gánh chịu trách nhiệm ngăn chặn chương trình hạt nhân của Iran, đồng thời liên hệ điều đó với nguy cơ nếu thế giới phớt lờ bất kỳ động thái nào của Trung Quốc nhằm vào Đài Loan.

Đài Loan cũng đang tăng cường quan hệ với Mỹ trước cuộc gặp Trump – Tập, bao gồm kế hoạch nâng tỉ trọng nhập khẩu LNG từ Mỹ lên 25% vào năm 2029. Các doanh nghiệp Đài Loan đã ký thỏa thuận sơ bộ tham gia dự án LNG trị giá 44 tỉ USD tại Alaska, dự án được ông Trump hậu thuẫn nhưng vẫn chưa thể triển khai suốt nhiều thập kỷ qua. Theo truyền thông địa phương, nước này cũng ký hợp đồng với Westinghouse để đánh giá tình trạng các tổ máy phát điện tại nhà máy điện hạt nhân số 3.

Dù vậy, chính trị tiếp tục là lực cản lớn. Chính quyền Lại Thanh Đức thuộc đảng Dân Tiến thường xuyên đối đầu với Quốc hội do Quốc dân đảng kiểm soát. Gói ngân sách quốc phòng đặc biệt trị giá 1.250 tỉ Đài tệ, bao gồm kinh phí sản xuất drone trong nước, đã bị đình trệ nhiều tháng tại Quốc hội.

Chủ tịch Quốc dân đảng Cheng Li-wun gần đây đã gặp ông Tập Cận Bình tại Bắc Kinh. Bầu không khí chính trị được dự báo sẽ còn căng thẳng hơn trước cuộc bầu cử địa phương vào tháng 11 và bầu cử tổng thống năm 2028, khiến việc đạt đồng thuận ngày càng khó khăn.

Tình trạng bế tắc không chỉ xuất phát từ bất đồng đảng phái mà còn phản ánh sự lúng túng về việc Đài Loan nên chuẩn bị cho kịch bản tồi tệ nào.

Bà Johanna Yang từ trung tâm Đổi mới Công nghệ và An ninh mạng thuộc FDD nhận định Trung Quốc nhiều khả năng sẽ chọn tấn công mạng hoặc gây áp lực để các nước khác ngừng bán LNG cho Đài Loan. “Nếu xét về tính toán chiến lược của Trung Quốc và phương án tiết kiệm nhất cả về nguồn lực lẫn nhân sự, đó sẽ là một chiến dịch tấn công mạng,” bà nói.

Cuộc diễn tập giả định của FDD tại Đài Bắc năm ngoái cho thấy hạ tầng của hòn đảo không thể đồng thời đáp ứng nhu cầu điện dân dụng và sản xuất bán dẫn trong tình huống khủng hoảng. Tổ chức này sẽ tiếp tục một cuộc diễn tập khác trong năm nay, tập trung vào hạ tầng viễn thông.

Tổng thống Lai đã nhiều lần tới Cao Hùng trong những tháng gần đây. Tháng 3, ông lên thăm tàu ngầm tự đóng đầu tiên của Đài Loan. Sang tháng 4, ông tới một trung tâm huấn luyện quân sự và tuyên bố: “Chỉ bằng sự chuẩn bị liên tục, chúng ta mới có thể ngăn chặn các mối đe dọa.”

Tuy nhiên, lời nhắc nhở rõ rệt nhất về vị thế mong manh của Đài Loan lại nằm cách đó chỉ vài dặm trong đất liền. Trên khu đất từng là một nhà máy lọc dầu, TSMC đang xây dựng các nhà máy chế tạo chip mới. Đây là những khoản đầu tư trị giá hàng tỉ USD đặt cược vào tương lai công nghệ cao, đồng thời phụ thuộc trực tiếp vào khả năng đảm bảo an ninh năng lượng mà giới chức đang nỗ lực xây dựng.

— Với sự hỗ trợ của Sing Yee Ong, Cindy Wang, Ott Tammik, Debby Wu, và Kate Sullivan