Lệnh ngừng bắn vừa bị phá vỡ, và điều đáng chú ý là cả hai phía đều không thừa nhận mình là người bắn phát súng đầu tiên.

Tehran tuyên bố chỉ bắn cảnh cáo. Washington công bố đã bắn hạ tên lửa hành trình và phá hủy sáu tàu nhỏ của Iran. Giữa hai tuyên bố ấy là khoảng trống mà người ta gọi là “sự thật chiến trường” — thứ luôn bị sương mù của chiến tranh che khuất đầu tiên.

Hormuz — nơi một phần tư dầu thế giới đi qua

Eo biển Hormuz rộng chưa đến 40 km tại điểm hẹp nhất, nhưng đây là điểm nghẽn của nền kinh tế toàn cầu. Khoảng 20 đến 21 triệu thùng dầu thô và các sản phẩm dầu mỏ đi qua đây mỗi ngày, tương đương gần một phần tư tổng lượng dầu giao dịch trên toàn thế giới. Với Saudi Arabia, UAE, Kuwait và Iraq — những nhà xuất khẩu dầu hàng đầu — Hormuz gần như là con đường độc đạo duy nhất để đưa hàng ra thị trường thế giới.

Chính vì vậy, Iran hiểu rõ hơn ai hết giá trị của lá bài mình đang cầm. Đóng cửa Hormuz, hay chỉ cần làm nó trở nên nguy hiểm đến mức tàu thương mại phải né tránh, là cách hiệu quả nhất để Tehran tạo ra đòn bẩy trong mọi cuộc đàm phán — về hạt nhân, về trừng phạt, về bất cứ thứ gì họ muốn đặt lên bàn.

Đây là logic mà Iran đã theo đuổi nhiều thập niên. Lần này cũng vậy, chỉ là bối cảnh đã thay đổi.

Tổng thống Trump công bố “Chiến dịch Tự do” — nghe có vẻ như một sứ mệnh giải phóng, nhưng bản chất là tạo ra hành lang an toàn cho tàu thương mại qua eo biển dưới sự bảo hộ của Hải quân Mỹ. Hai tàu thương mại treo cờ Mỹ đầu tiên đã được hộ tống an toàn qua Hormuz vào sáng thứ Hai, tiếp theo là các tàu khu trục.

Tướng Brad Cooper của Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (Centcom) khẳng định lực lượng Mỹ đã rà phá mìn trong nhiều tuần qua, thiết lập “vùng an ninh nâng cao”. Trên lý thuyết, đây là một thành công chiến thuật. Thực tế phức tạp hơn nhiều.

Vấn đề cốt lõi là: hộ tống thụ động là đủ hay chưa? Khi chỉ cần một vài cuộc tấn công nhỏ của Iran vào tàu thương mại — dù chỉ gây thiệt hại nhẹ — cũng đủ để các hãng vận tải và công ty bảo hiểm từ chối đi qua Hormuz, thì lá chắn của Mỹ trở thành hình thức. Đó là điểm yếu chí tử của chiến lược phòng thủ thuần túy: nó chỉ có hiệu quả khi bên tấn công không đủ quyết tâm.

Iran, rõ ràng, vẫn đang thử thách giới hạn đó.

Nhìn từ góc độ của Tehran, lựa chọn hiện tại có vẻ hợp lý về mặt chiến lược. Mỹ đang phong tỏa cảng biển Iran, siết chặt kinh tế. Cách duy nhất để thoát ra là hoặc nhượng bộ trong đàm phán hạt nhân, hoặc buộc Mỹ phải chịu đủ áp lực để dừng phong tỏa. Và cách tạo áp lực lên Mỹ hiệu quả nhất chính là gây tổn thương cho nền kinh tế toàn cầu thông qua Hormuz.

Chiếc tàu chở dầu Emirati bị tấn công bằng drone tại vùng công nghiệp dầu khí Fujairah, một con tàu Hàn Quốc bốc cháy ngay trong eo biển — những hình ảnh đó gửi đi một thông điệp rõ ràng: Iran sẵn sàng leo thang, và cái giá phải trả sẽ là sự gián đoạn của dòng chảy năng lượng toàn cầu.

Nhưng đây cũng là chiến lược có giới hạn. Iran biết rằng leo thang quá mức sẽ mang lại phản ứng quân sự trực tiếp từ Mỹ và có thể cả Israel. Chính vì thế, họ cố tình duy trì sự mơ hồ — tấn công tàu thương mại thay vì tàu chiến Mỹ, phủ nhận trách nhiệm hoặc nói chỉ bắn cảnh cáo, đủ để gây bất ổn nhưng chưa đủ để kéo theo một cuộc chiến toàn diện.

Trump đang đứng trước một quyết định không có lựa chọn dễ dàng. Nếu chỉ tiếp tục phòng thủ, ông mặc nhiên trao cho Iran quyền kiểm soát nhịp độ của cuộc đối đầu. Mỗi cuộc tấn công nhỏ của Tehran đều tiêu hao uy tín của chiến dịch bảo vệ tự do hàng hải của Mỹ.

Nếu leo thang quân sự, ông đối mặt với rủi ro về một cuộc chiến rộng hơn — điều mà chính quyền Trump trong nhiệm kỳ này vẫn muốn tránh. Thêm vào đó, dù Mỹ có thể đánh bại Iran về quân sự, việc “giải phóng” Hormuz bằng vũ lực là một phép thử khác: ổn định sau chiến tranh tại vùng Vịnh chưa bao giờ là điều đơn giản.

Giữa hai thái cực đó, con đường có thể đi là tăng cường áp lực kinh tế đủ mạnh để Tehran thấy đàm phán có lợi hơn leo thang — đồng thời duy trì đủ hiện diện quân sự để ngăn Tehran đi quá xa. Đây là chiến lược “cây gậy và củ cà rốt” cổ điển, được áp dụng trong một địa hình địa chính trị cực kỳ phức tạp.

Điều đáng lo ngại nhất trong tình huống này là cả hai bên đều đang duy trì sự mơ hồ có chủ ý. Iran phủ nhận tấn công tàu chiến Mỹ. Mỹ phủ nhận đang ở trong tình trạng chiến tranh. Giữa hai lớp phủ nhận đó, các tàu thương mại — với thủy thủ đoàn thật, với hàng hóa thật, với mạng người thật — vẫn phải đi qua vùng biển nguy hiểm mỗi ngày.

Phong tỏa dầu mỏ ảnh hưởng trực tiếp đến giá năng lượng toàn cầu, từ đó tác động tới lạm phát, tới chi phí sản xuất, tới túi tiền của người tiêu dùng ở những quốc gia cách Hormuz hàng nghìn km. Châu Á, vùng tiêu thụ dầu lớn nhất thế giới và phụ thuộc nhiều vào dầu Vịnh Ba Tư, là khu vực đặc biệt dễ tổn thương.

Trong một thế giới mà chuỗi cung ứng năng lượng ngày càng mong manh sau đại dịch và chiến tranh Nga - Ukraine, thêm một điểm bất ổn tại Hormuz là thứ nền kinh tế toàn cầu khó có thể hấp thụ êm thấm.

Cuối cùng, đây là cuộc chiến về ý chí và về khả năng chịu đựng. Iran đặt cược rằng Mỹ cuối cùng sẽ muốn một thỏa thuận hơn là một cuộc chiến. Washington đặt cược rằng áp lực kinh tế sẽ buộc Tehran phải lùi bước trước khi leo thang quân sự vượt điểm không thể quay đầu.

Lịch sử cho thấy những ván cờ như thế này thường kết thúc ở bàn đàm phán sau khi cả hai bên đã trả đủ chi phí để chứng minh rằng mình sẵn sàng tiếp tục. Vấn đề là chi phí đó sẽ cao đến đâu, và ai sẽ chịu gánh nặng nhiều hơn trong khoảng thời gian trước khi một bên quyết định ngồi xuống.

Eo biển Hormuz hẹp, nhưng những hệ lụy từ nó rộng đến mức chạm tới mọi ngóc ngách của nền kinh tế toàn cầu. Đó là lý do tại sao những gì đang xảy ra ở vùng Vịnh Ba Tư hiện nay không phải chuyện của riêng Mỹ hay Iran.​​​​​​​​​​​​​​​​