Khi nói đến lạm phát, các nhà kinh tế và phần còn lại của thế giới dường như đang sống ở hai thực tại hoàn toàn khác nhau. Tuy nhiên, hai thế giới này đã gặp nhau sau khi cục Thống kê Lao động Mỹ công bố chỉ số giá tiêu dùng (CPI) tháng 3 vào cuối tuần qua. Đây là cái nhìn toàn diện đầu tiên về biến động giá cả kể từ sau cuộc tấn công của Mỹ vào Iran, và những con số được đưa ra thực sự gây choáng váng: Chỉ số giá trên toàn nền kinh tế Mỹ tăng vọt 0,9% so với tháng trước, mức tăng hàng tháng lớn nhất kể từ năm 2022 và tăng 3,3% so với cùng kỳ năm ngoái.

“Mọi người sẽ thực sự hoang mang vì đó là một bước tăng vọt quá lớn,” Gbenga Agilore, kinh tế trưởng tại trung tâm Ưu tiên Ngân sách và Chính sách (CBPP), nhận định. Theo ông Agilore, các nhà kinh tế thông thường có xu hướng tập trung vào lạm phát lõi, thước đo đã loại bỏ giá thực phẩm và năng lượng. Nhóm mặt hàng này thường có biến động mạnh và dễ làm chệch hướng việc đánh giá các xu hướng lạm phát. (Điều này thể hiện rất rõ trong tháng 3, khi giá xăng tăng vọt 20% so với cùng kỳ năm ngoái, mức tăng này chiếm tới 3/4 đà tăng của chỉ số tổng thể).

Tuy nhiên, người tiêu dùng lại có xu hướng đi ngược lại với các nhà kinh tế khi họ là những người "bài trừ" chỉ số lạm phát lõi. Nói cách khác, họ đặc biệt quan tâm đến giá lương thực và xăng dầu. Suy cho cùng, khác với các mặt hàng như "áo sơ mi và áo len nam" (tăng 2% so với năm ngoái) hay "điện thoại thông minh" (giảm 1%), hầu hết chúng ta đều không có lựa chọn nào khác ngoài việc phải ăn uống hay đổ xăng để đi lại. Giá trứng, dầu cho máy sưởi hay xăng dầu có thể làm lu mờ các xu hướng lạm phát dài hạn, nhưng chúng lại là tác nhân trực tiếp khiến công chúng giận dữ và có khả năng xoay chuyển kết quả các cuộc bầu cử, yếu tố cuối cùng sẽ quyết định các chính sách kinh tế.

Chỉ số lạm phát lõi trong tháng 3 có vẻ tương đối ổn định khi tăng 2,6% so với cùng kỳ năm ngoái (so với mức 2,4% của tháng 2). Tuy nhiên, với báo cáo mới nhất này, ngay cả giới kinh tế học cũng phải đổ dồn sự chú ý vào chỉ số lạm phát tổng thể. Một trong những nguyên nhân chính là yếu tố thời gian: Cuộc xung đột với Iran đã kéo dài gần hai tháng, và rõ ràng việc giá xăng tăng cao không còn mang tính biến động tạm thời. “Tôi đã hy vọng Mỹ có thể kết thúc cuộc chiến này nhanh chóng,” John Cochrane, chuyên gia cấp cao tại viện Hoover thuộc Đại học Stanford, chia sẻ, “nhưng mối đe dọa lâu dài tại eo biển Hormuz là một tín hiệu không hề khả quan. Hy vọng rằng chúng ta sẽ có được những phản ứng chính sách sáng suốt.” Trong khi đó, ông Agilore cho biết các doanh nghiệp đã bắt đầu chuyển gánh nặng chi phí nhiên liệu sang phía người tiêu dùng. Điều này đồng nghĩa với việc sớm muộn gì chi phí năng lượng leo thang cũng sẽ "ngấm" sang các danh mục khác của CPI, điển hình là lĩnh vực dịch vụ. “Chúng ta đang thấy các khoản phụ phí nhiên liệu được áp thêm bởi các hãng hàng không, Amazon hay UPS,” ông nhận định. “Nó đang đẩy giá cả tăng lên ở khắp mọi nơi.”

Tuy nhiên, đây mới chỉ là số liệu của một tháng. Nếu xung đột với Iran được giải quyết, liệu áp lực giá cả có thể hạ nhiệt nhanh chóng?

Cochrane tỏ ra hy vọng, dù ông vẫn lo ngại về các động thái của giới chính trị gia trong thời gian tới. "Con đường dẫn đến suy thoái không chỉ nằm ở giá dầu cao," ông nói. "Nó là hệ quả của giá dầu cao, cộng thêm những chính sách tồi tệ." Cụ thể, ông lo sợ kịch bản Nhà Trắng nỗ lực áp trần giá cả. Một mối lo khác là sau khi được phê chuẩn, liệu Kevin Warsh, người được ông Trump lựa chọn để kế nhiệm Jerome Powell làm chủ tịch cục Dự trữ Liên bang (Fed) có thành công trong việc thuyết phục các nhà hoạch định chính sách rằng phải cắt giảm lãi suất quyết liệt để thúc đẩy nền kinh tế hay không? Những bước đi như vậy có thể thổi bùng lạm phát trở lại một cách mạnh mẽ, tạo tiền đề cho các biện pháp thắt chặt tiền tệ nghiêm ngặt về sau, vốn sẽ bóp nghẹt tăng trưởng và có nguy cơ đẩy tỉ lệ thất nghiệp lên cao. "Đó chính là kịch bản của những năm 1980," Cochrane nhận định.

Agilore is skeptical that oil prices will get back to pre-conflict levels anytime soon. Global supplies have already been backed up for weeks, and even if the Strait of Hormuz reopened tomorrow, economists agree that gasoline prices could remain higher for the rest of the year. Agilore says higher fuel costs could weigh on the economy for years. “I don’t think we’ll ever get back to a January 2026 status quo,” he says. “The question is how do people adjust to that? You have low- and medium-income households who are already struggling with health care and cuts to food assistance, and now they’re paying higher prices at the pump. All these things are stacking on top of each other.”

Agilore tỏ ra hoài nghi về khả năng giá dầu sớm quay trở lại mức trước xung đột. Nguồn cung toàn cầu vốn đã bị đình trệ trong nhiều tuần, và ngay cả khi eo biển Hormuz mở cửa trở lại vào ngày mai, các nhà kinh tế đều đồng thuận rằng giá xăng vẫn có thể neo ở mức cao trong suốt thời gian còn lại của năm. Ông Agilore nhận định chi phí nhiên liệu đắt đỏ có thể gây áp lực lên nền kinh tế trong nhiều năm tới. “Tôi không nghĩ chúng ta có thể quay trở lại trạng thái như hồi tháng 1.2026,” ông nói. “Vấn đề là người dân sẽ thích nghi với điều đó như thế nào? Những hộ gia đình có thu nhập thấp và trung bình vốn đã đang chật vật với chi phí y tế và việc cắt giảm trợ cấp thực phẩm, giờ đây lại phải gánh thêm giá xăng tăng vọt. Tất cả những khó khăn này đang bồi tụ và đè nặng lên vai họ.”