Dù vẫn còn kém xa “đồng bạc xanh” trong thương mại quốc tế, nhu cầu đối với Nhân dân tệ đã tăng lên sau khi Iran kiểm soát eo biển Hormuz và bắt đầu chấp nhận thanh toán bằng đồng tiền Trung Quốc để cho phép tàu hàng đi qua an toàn. Ngay cả khi chính quyền ông Trump bắt đầu phong tỏa các cảng của Iran sau khi đàm phán hòa bình đổ vỡ vào cuối tuần, cuộc chiến vẫn đang làm dấy lên những thay đổi lớn hơn.

Một trong số đó là việc khái niệm “petroyuan” quay trở lại. Đây là ý tưởng từng được Chủ tịch Tập Cận Bình thúc đẩy trong chuyến công du Trung Đông năm 2022, nhưng khi đó chưa đạt được nhiều kết quả rõ rệt.

Một học giả có liên hệ với chính phủ Trung Quốc tuần trước cho biết khối lượng giao dịch dầu thô định giá bằng Nhân dân tệ đã tăng lên do xung đột. Truyền thông nhà nước cũng đưa tin hệ thống thanh toán liên ngân hàng xuyên biên giới CIPS của nước này vừa ghi nhận kỷ lục giao dịch trong một ngày lên tới 1,22 ngàn tỉ Nhân dân tệ, lần đầu vượt mốc 1 ngàn tỉ.

Trong một báo cáo gần đây, chiến lược gia Mallika Sachdeva của Deutsche Bank nhận định cuộc chiến “có thể được nhớ đến như một chất xúc tác quan trọng góp phần làm suy yếu sự thống trị của petrodollar và mở ra kỷ nguyên của petroyuan”.

Không chỉ Deutsche Bank nhìn thấy logic của việc chuyển sang định giá dầu bằng đồng tiền của quốc gia nhập khẩu dầu lớn nhất thế giới. Quan hệ kinh tế giữa Trung Quốc và Trung Đông đang ngày càng gắn kết hơn, với việc Bắc Kinh xây dựng hạ tầng giao dịch dầu tại Thượng Hải, bao gồm cả thị trường hợp đồng tương lai. Trung Quốc cũng mở rộng hệ thống CIPS và thử nghiệm nền tảng tiền tệ số quốc tế với sự tham gia của các đối tác Trung Đông.

Theo số liệu chính thức mới nhất, các khoản thanh toán và nhận tiền bằng Nhân dân tệ giữa Trung Quốc và Trung Đông đạt 1,1 ngàn tỉ Nhân dân tệ trong năm 2024, tăng trưởng trung bình 53% mỗi năm kể từ 2020. Tuy nhiên, phần lớn giao dịch liên quan đến chứng khoán, trong khi hàng hóa chỉ chiếm 18%.

“Xung đột tại Trung Đông chắc chắn sẽ làm tăng động lực sử dụng Nhân dân tệ trong giao dịch dầu, đặc biệt ở các nền kinh tế đang phát triển,” ông Chi Lo, chiến lược gia thị trường khu vực châu Á Thái Bình Dương tại BNP Paribas Asset Management, nhận định. “Nhưng điều đó chưa thể tạo ra một sự thay đổi mang tính bước ngoặt vì chưa có đồng tiền nào đủ sức thay thế USD trong khoảng thời gian dài.”

Một số nền kinh tế mới nổi đã bắt đầu tìm cách giảm sự phụ thuộc vào USD, trong bối cảnh đồng tiền này ngày càng được Mỹ sử dụng như một công cụ địa chính trị.

Dù vậy, tác động dài hạn của cuộc chiến đối với việc định giá dầu vẫn cần thêm thời gian để kiểm chứng, và nhiều nhà phân tích vẫn hoài nghi về khả năng Nhân dân tệ có thể thách thức USD trong tương lai gần. Động thái phong tỏa các cảng Iran của Tổng thống Donald Trump cho thấy những rào cản lớn mà “petroyuan” đang phải đối mặt, nhất là khi việc sử dụng đồng tiền này trong giao dịch dầu hiện chủ yếu chỉ giới hạn ở các quốc gia bị trừng phạt, nơi không có nhiều lựa chọn khác.

“Chính quyền ông Trump rất thận trọng trước việc Nhân dân tệ được sử dụng rộng rãi hơn trong giao dịch dầu và họ không thể để điều đó xảy ra,” bà Hui Feng, đồng tác giả cuốn The Rise of the People’s Bank of China, nhận định. “Chúng ta chưa biết kết cục của cuộc chiến sẽ như thế nào, nhưng khả năng đồng Nhân dân tệ hưởng lợi rõ rệt là rất thấp.”

Sức hấp dẫn của USD bắt nguồn từ thỏa thuận năm 1974 giữa Mỹ và Ả Rập Xê Út, theo đó dầu mỏ được định giá và thanh toán bằng USD, còn Riyadh tái đầu tư nguồn thu vào trái phiếu chính phủ Mỹ. Khi đó, Trung Quốc vẫn đang chịu hậu quả của cuộc Cách mạng Văn hóa và chưa bước vào giai đoạn tăng trưởng thần tốc của mình.

Nửa thế kỷ sau, nguồn tài trợ bằng Nhân dân tệ đang tăng dần cùng với sự mở rộng của nền kinh tế Trung Quốc, khi ngày càng nhiều quốc gia và doanh nghiệp nước ngoài tiếp cận thị trường trái phiếu của nước này. Tuy nhiên, quy mô vẫn còn nhỏ so với Mỹ, khiến các nước xuất khẩu dầu khó tìm được đủ tài sản tài chính bằng Nhân dân tệ để đầu tư nguồn thu.

Giới chức Trung Quốc cũng lo ngại rủi ro từ dòng vốn nóng nên vẫn kiểm soát thị trường rất chặt. Bắc Kinh đôi khi can thiệp hạn chế giao dịch, thậm chí kiểm soát thông tin giá, điều hiếm thấy ở các thị trường quốc tế lớn. Tính đến tháng 2, nhà đầu tư nước ngoài nắm giữ chưa đến 5% trái phiếu chính phủ Trung Quốc, mức thấp nhất kể từ 2017.

Dù giao dịch qua hệ thống CIPS liên tục lập kỷ lục, quy mô này vẫn rất nhỏ so với khoảng 2 ngàn tỉ USD giá trị thanh toán USD mỗi ngày thông qua hệ thống CHIPS do Mỹ kiểm soát.

Đối với Ả Rập Xê Út và các nước thuộc Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh, việc chuyển sang thanh toán bằng Nhân dân tệ có thể làm suy yếu nền tảng neo tỉ giá với USD. Đây là một bước đi đầy rủi ro sau hàng chục năm ổn định. Điều này cũng có thể khiến chính quyền ông Trump không hài lòng, khi ông từng cảnh báo các quốc gia không nên từ bỏ đồng bạc xanh.

“Khái niệm petroyuan vẫn còn rất xa vời nếu xét về khả năng nâng tầm vai trò của Nhân dân tệ trong thanh toán toàn cầu,” ông Eswar Prasad, giáo sư Đại học Cornell và cựu lãnh đạo bộ phận Trung Quốc của IMF, nhận định. “Ngay cả khi một số giao dịch dầu được định giá và thanh toán bằng Nhân dân tệ để né lệnh trừng phạt, điều đó cũng khó tạo ra thay đổi mang tính bước ngoặt trong trật tự tiền tệ toàn cầu.”

Từ góc độ thanh toán hàng hóa toàn cầu, ông Zhu Zhaoyi từ Đại học Bắc Kinh dự báo tỉ trọng của USD có thể giảm từ 80% hiện nay xuống khoảng 70% trong 5 năm tới, trong khi Nhân dân tệ có thể tăng từ mức 4 đến 5% lên 8 đến 10%.

Một rào cản lớn là việc Bắc Kinh vẫn chưa sẵn sàng cho phép dòng vốn ra vào tự do. Đồng Nhân dân tệ vẫn được quản lý chặt chẽ, và thị trường ngoài nước chỉ tăng trưởng rất hạn chế. Tính đến tháng 3 năm ngoái, thanh khoản Nhân dân tệ ở nước ngoài khoảng 1,6 ngàn tỉ Nhân dân tệ, quá nhỏ so với hơn 15 ngàn tỉ USD tài sản định giá bằng USD bên ngoài nước Mỹ.

“Việc đồng tiền chưa thể chuyển đổi hoàn toàn khiến nhà đầu tư e ngại khi sử dụng nguồn thu để đầu tư vào tài sản bằng Nhân dân tệ trong nước,” ông Edward Bell, kinh tế trưởng của Emirates NBD, cho biết. “Đây là rủi ro không tồn tại với USD.”

Dẫu vậy, Trung Quốc vẫn được xem là có vị thế thuận lợi trong dài hạn, nhất là khi cách Mỹ xử lý xung đột làm dấy lên câu hỏi về cam kết với các đồng minh, qua đó phần nào làm giảm sức hấp dẫn của USD. Kể từ khi chiến sự bùng nổ, Nhân dân tệ là đồng tiền thể hiện tốt nhất trong khu vực châu Á và nhóm G10.

Trong nước, ngày càng nhiều ý kiến cho rằng môi trường quốc tế đang thuận lợi hơn cho việc mở rộng vai trò toàn cầu của Nhân dân tệ. Cựu Thống đốc Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc Chu Tiểu Xuyên gọi đây là “cửa sổ vàng” để thúc đẩy việc quốc tế hóa đồng tiền này.

Hiện tại, việc mở rộng sử dụng Nhân dân tệ trong lĩnh vực hàng hóa chủ yếu đến từ các nền kinh tế bị trừng phạt. Gần như toàn bộ thương mại song phương giữa Nga và Trung Quốc được thanh toán bằng Nhân dân tệ hoặc đồng ruble, bao gồm khoảng 563 tỉ Nhân dân tệ nhập khẩu nhiên liệu hóa thạch từ Trung Quốc.

Phần lớn tiến triển mới dừng ở việc thanh toán từng giao dịch riêng lẻ bằng Nhân dân tệ, còn rất xa so với việc thay đổi cách định giá dầu trên toàn thị trường. Hợp đồng tương lai dầu bằng Nhân dân tệ đã được giao dịch tại Sàn Giao dịch Năng lượng Quốc tế Thượng Hải từ năm 2018, nhưng khối lượng giao dịch hàng ngày vẫn thấp hơn nhiều so với hợp đồng WTI.

Dù vậy, với Trung Quốc, đây là cuộc chơi dài hạn không có thời hạn cụ thể. Lịch sử cho thấy một đồng tiền cần rất nhiều thời gian để giành vị thế thống trị toàn cầu, do hiệu ứng mạng lưới khiến hệ thống hiện tại khó bị thay thế. Dù kinh tế Anh đã nhỏ hơn Mỹ từ năm 1900, đồng bảng vẫn giữ vai trò chủ đạo cho đến tận những năm 1940.

Chiến lược của Trung Quốc là từng bước thúc đẩy sử dụng Nhân dân tệ trong thương mại, đồng thời xây dựng hạ tầng thanh toán cần thiết. Năm 2023, nước này lần đầu thanh toán nhập khẩu khí tự nhiên hóa lỏng bằng Nhân dân tệ thông qua Sàn Giao dịch Dầu khí Thượng Hải, với nguồn cung từ Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất.

Cũng trong năm đó, giao dịch dầu thô xuyên biên giới đầu tiên bằng Nhân dân tệ số được thực hiện. Năm ngoái, First Abu Dhabi Bank trở thành ngân hàng Trung Đông đầu tiên tham gia trực tiếp vào hệ thống CIPS.

“Ngay cả trước khi xung đột Iran nổ ra, một số quốc gia vùng Vịnh đã muốn đa dạng hóa quan hệ kinh tế bằng cách tìm kiếm các hình thức giao dịch không dùng USD,” ông Charles Chang từ S&P Global Ratings nhận định. “Nếu cuộc chiến này làm gia tăng xu hướng đó, ngày càng nhiều nước trong khu vực có thể sẵn sàng chấp nhận petroyuan theo thời gian.”