Khi cuộc cạnh tranh giành vị thế thống trị công nghệ với Mỹ ngày càng gay gắt, Trung Quốc đang bắt đầu đợt đẩy mạnh hạ tầng trị giá nhiều ngàn tỉ USD nhằm đặt nền móng cho tăng trưởng dài hạn trong một kỷ nguyên mà họ tin rằng sẽ được định hình bởi trí tuệ nhân tạo (AI).

Bắc Kinh đặt cược rằng thành công không chỉ phụ thuộc hoàn toàn vào các dòng chip tiên tiến và mô hình AI, mà còn dựa vào các hệ thống vật lý hỗ trợ, từ lưới điện, trung tâm dữ liệu đến mạng lưới viễn thông và logistics.

Sáng kiến có tên gọi "Sáu Mạng lưới" (Six Networks) là một phần trong Kế hoạch 5 năm mới nhất của Bắc Kinh. Động thái này đánh dấu lần đầu tiên Trung Quốc đưa các dự án hạ tầng lớn nhất vào một chương trình tích hợp duy nhất, thay vì phát triển riêng rẽ các mạng lưới giao thông, năng lượng và viễn thông như trước đây.

Bên cạnh mục tiêu hậu thuẫn cho tham vọng AI của quốc gia, chính phủ Trung Quốc kỳ vọng dự án sẽ củng cố nền tảng sản xuất, tăng cường khả năng chống chịu trước các căng thẳng địa chính trị, cú sốc kinh tế và thiên tai, đồng thời thúc đẩy quá trình chuyển dịch sang nền kinh tế carbon thấp.

"Sáu mạng lưới" là gì?

"Sáu mạng lưới" là một chương trình hạ tầng cấp quốc gia nhằm nâng cấp các hệ thống vật lý và kỹ thuật số diện rộng của Trung Quốc. Dự kiến hoàn thành vào năm 2030, chương trình này bao trùm sáu lĩnh vực: Điện lực, thủy lợi, viễn thông, tính toán, logistics và mạng lưới đường ống ngầm. Công ty Chứng khoán Trung Quốc ước tính dự án sẽ tiêu tốn hơn 26.000 tỉ nhân dân tệ (tương đương 3.800 tỉ USD).

Trọng tâm cốt lõi là hạ tầng kỹ thuật số. Trung Quốc kế hoạch xây dựng các trung tâm siêu máy tính hiệu năng cao, các trung tâm dữ liệu đa năng và các cụm tính toán chuyên biệt cho AI, đồng thời phát triển mạng băng rộng cáp quang siêu tốc mới, internet vệ tinh và mạng di động thế hệ thứ sáu (6G).

Lưới điện cũng nằm trong danh mục nâng cấp. Bắc Kinh dự kiến mở rộng các tuyến truyền tải điện đường dài, củng cố mạng lưới điện đô thị và nông thôn, đồng thời xây dựng thêm các cơ sở lưu trữ năng lượng nhằm hấp thụ nguồn điện tái tạo. Quốc gia này cũng lên kế hoạch phát triển hệ thống điều độ vận hành bằng AI có khả năng giám sát lưới điện theo thời gian thực, điều chỉnh dòng điện và khớp nối nguồn cung năng lượng tái tạo với nhu cầu của các trung tâm dữ liệu.

Dự án còn bao gồm đợt nâng cấp hạ tầng giao thông và thủy lợi. Các mạng lưới logistics sẽ được cải thiện kết nối giữa các cơ sở sản xuất, cảng biển và trung tâm phân phối. Nằm trong kế hoạch, các hệ thống kiểm soát lũ hiện hữu như đê điều, kè và hồ chứa sẽ được cải tạo, trong khi các dự án chuyển nước từ các lưu vực giàu tài nguyên nước sang vùng khô hạn cùng các vùng đới dốc tưới tiêu lớn sẽ được mở rộng. Cuối cùng, chính phủ dự kiến xây dựng 770.000 km đường ống cấp nước, thoát nước, khí đốt và cấp nhiệt bên dưới các thành phố nhằm thay thế hạ tầng xuống cấp, giảm thiểu rò rỉ, ngập lụt và hỗ trợ phát triển đô thị.

Tại sao đầu tư vào "sáu Mạng lưới"?

Cuộc đua AI với Mỹ đã đưa hạ tầng trở thành ưu tiên chiến lược của Bắc Kinh. Khi các mô hình AI ngày càng lớn hơn và phức tạp hơn, chúng đòi hỏi năng lực tính toán khổng lồ cùng lượng lớn điện năng, nước làm mát, mạng viễn thông tốc độ cao và chuỗi cung ứng hiệu quả. Thay vì giải quyết riêng lẻ từng nhu cầu, Trung Quốc muốn xây dựng một hệ thống tích hợp hoàn chỉnh.

Phần lớn sự chú ý đang tập trung vào các mạng lưới tính toán và viễn thông. Chính phủ Trung Quốc muốn kết nối các trung tâm xử lý dữ liệu phân tán trên toàn quốc thông qua các mạng lưới ổn định, tốc độ cao, tạo ra một hệ thống điều phối cấp quốc gia có thể phân bổ khối lượng công việc AI đến bất kỳ trung tâm dữ liệu nào còn công suất nhàn rỗi, cách tương tự cách dòng điện vận hành trên lưới điện. Giới chức cũng kỳ vọng mạng lưới này sẽ làm nền tảng cho hàng loạt ứng dụng AI, từ tự động hóa nhà máy, xe tự lái cho đến robot.

Điện năng là một mảnh ghép quan trọng khác. Các tuyến truyền tải mới và các dự án năng lượng tái tạo hướng tới mục tiêu cung cấp nguồn năng lượng sạch dồi dào, giá rẻ cho các trung tâm dữ liệu, nơi có mức tiêu thụ điện gần tương đương gấp đôi sản lượng hàng năm của đập Tam Hiệp, dự án thủy điện lớn nhất thế giới xét theo công suất lắp đặt. Việc mở rộng quy mô sử dụng năng lượng tái tạo cũng sẽ thúc đẩy mục tiêu trung hòa carbon của Bắc Kinh, đồng thời củng cố an ninh năng lượng.

Các mảng khác trong kế hoạch "sáu mạng lưới" đóng vai trò hỗ trợ các ưu tiên kinh tế rộng lớn hơn. Những cải tiến đối với mạng lưới logistics được thiết kế để giảm chi phí vận chuyển và kết nối tốt hơn giữa nhu cầu tại các đô thị đông dân với nguồn cung từ các vùng núi xa xôi. Các sáng kiến thủy lợi hướng tới việc tăng cường an ninh lương thực và khả năng chống chịu thiên tai như lũ lụt, hạn hán. Kỳ vọng đặt ra là việc hiện đại hóa mạng lưới đường ống ngầm sẽ cải thiện điều kiện sống, đồng thời tạo ra khối lượng công việc xây dựng lớn trong bối cảnh thị trường bất động sản Trung Quốc đang sụt giảm.

Nguồn vốn cho "sáu mạng lưới" như thế nào?

Chi phí của dự án dự kiến sẽ cao hơn gần 50% so với tổng mức đầu tư hợp nhất vào sáu lĩnh vực này trong Kế hoạch 5 năm lần trước (giai đoạn 2021–2025), theo ước tính từ China Securities Co.

Hạ tầng phục vụ lợi ích công cộng như hệ thống kiểm soát lũ và các dự án chuyển nước, dự kiến sẽ được tài trợ chủ yếu thông qua việc phát hành trái phiếu chính phủ trung ương và địa phương, cùng với nguồn vốn vay từ các ngân hàng chính sách (các tổ chức tín dụng thuộc sở hữu nhà nước chuyên tài trợ cho các dự án phù hợp với ưu tiên chiến lược của Bắc Kinh).

Các dự án có khả năng tạo ra doanh thu, bao gồm các trung tâm logistics, dự kiến sẽ thu hút vốn tư nhân thông qua mô hình hợp tác công tư (PPP). Ví dụ đối với đường ống ngầm, các nhà đầu tư có thể được trao quyền nhượng quyền khai thác, cho phép họ thu về dòng tiền định kỳ sau khi dự án hoàn thành.

Đối với các dự án mang tính thương mại cao hơn bao gồm điện lực, mạng tính toán và viễn thông, nguồn vốn dự kiến sẽ phụ thuộc chủ yếu vào hoạt động đầu tư doanh nghiệp theo cơ chế thị trường.

Trung Quốc có thể hiện thực hóa kế hoạch này?

Trung Quốc có năng lực triển khai thực thi ấn tượng đối với các dự án trọng điểm nằm trong các kế hoạch 5 năm. Lượng ngân sách công khổng lồ luôn được trích lập hàng năm cho các sáng kiến này, đồng thời quy trình phê duyệt đất đai và các nguồn lực khác thường được rút gọn tối đa. Giới chức địa phương cũng có động lực rất lớn để đảm bảo dự án hoàn thành, bởi việc đánh giá hiệu quả công việc và triển vọng thăng tiến của họ gắn liền với tốc độ cũng như hiệu quả triển khai dự án.

Dù vậy, bài toán tài chính có thể là một thách thức trong lần này. Tăng trưởng kinh tế đã chậm lại khi chi tiêu tiêu dùng tiếp tục yếu ớt trong bối cảnh thị trường lao động ảm đạm và sự sụt giảm kéo dài của ngành bất động sản, gây áp lực lên lợi nhuận và hoạt động đầu tư của doanh nghiệp. Các chính quyền địa phương, nơi cung cấp nguồn tài chính chính cho chi tiêu hạ tầng truyền thống, cũng chứng kiến nguồn thu từ đấu giá đất sụt giảm xuống chưa bằng một nửa so với mức đỉnh năm 2021. Cùng lúc đó, Bắc Kinh đã thắt chặt hạn mức vay nợ địa phương nhằm kiểm soát rủi ro từ khối nợ ngoài bảng cân đối kế toán khổng lồ tích tụ từ sau Khủng hoảng Tài chính Toàn cầu.

Các hạn chế về công nghệ cũng có thể làm phức tạp thêm dự án. Các biện pháp kiểm soát xuất khẩu do Mỹ dẫn đầu đã hạn chế khả năng tiếp cận của Trung Quốc đối với các dòng bán dẫn tiên tiến, có nguy cơ làm chậm tiến độ phát triển của các mạng lưới tính toán và viễn thông vốn là hạt nhân của dự án.

Một thách thức khác đến từ bộ máy hành chính và sự phối hợp liên ngành đối với một dự án bao trùm nhiều lĩnh vực. Các nhà nghiên cứu thuộc chính phủ đã đưa ra cảnh báo rằng việc quy hoạch rời rạc giữa các bộ ngành, tiêu chuẩn kỹ thuật không đồng nhất và quy tắc chia sẻ lợi ích chưa rõ ràng có thể dẫn đến đầu tư chồng chéo, làm giảm hiệu quả chung của dự án.

Mỹ có đang tăng tốc hạ tầng AI?

Thung lũng Silicon cũng đặt cược rằng hạ tầng vật lý là chìa khóa để xây dựng các hệ thống AI tiên tiến hơn và duy trì vị thế dẫn trước Trung Quốc trong cuộc đua thống trị AI.

Các tập đoàn công nghệ hàng đầu Mỹ, bao gồm Meta Platforms, Google (thuộc Alphabet) và Amazon.com, lên kế hoạch chi hàng trăm tỉ USD để xây dựng các trung tâm dữ liệu mới quy mô lớn được trang bị các dòng chip AI tối tân. Sam Altman của OpenAI từng chia sẻ ông kỳ vọng công ty của mình sẽ chi đến "hàng ngàn tỉ USD" vào hạ tầng để phát triển và vận hành AI.

Chính phủ Mỹ đã thể hiện sự ủng hộ đối với làn sóng này. Chính quyền tổng thống Donald Trump trước đó đã công bố các kế hoạch sử dụng đất đai và nguồn lực liên bang để xây dựng các trung tâm dữ liệu, cùng các biện pháp đảm bảo đủ nguồn điện cung cấp cho các trung tâm dữ liệu AI ngốn năng lượng. Tuy nhiên, không phải tất cả các nhà lập pháp đều đồng thuận. Ngày càng nhiều quan chức tiểu bang và địa phương đưa ra lập trường cứng rắn hơn đối với việc phát triển trung tâm dữ liệu, sau làn sóng phản đối từ cộng đồng về tác động đối với giá điện sinh hoạt và môi trường.

Thống đốc bang New York, bà Kathy Hochul, gần đây đã tuyên bố tạm dừng thi côngkéo dài một năm đối với các dự án trung tâm dữ liệu lớn mới trong bang. Tổng thống Donald Trump đã phản ứng bằng cách gọi đây là một "quyết định tồi tệ". Trên mạng xã hội, ông viết: "Các trung tâm dữ liệu là THẮNG LỢI to lớn cho các tiểu bang và cộng đồng may mắn có được chúng."