Canada từ lâu được xem là đồng minh gần gũi nhất của Mỹ. Hai nước chia sẻ đường biên giới dài nhất thế giới, có quan hệ kinh tế gắn kết sâu rộng, hợp tác chặt chẽ trong NATO và cùng đóng vai trò trung tâm trong nhiều thiết chế quốc tế. Trong nhiều thập niên, mối quan hệ này được coi là hình mẫu của một liên minh dựa trên lòng tin và lợi ích chung.

Theo nhà kinh tế đoạt giải Nobel Paul Krugman, chính quyền Donald Trump đang làm tổn hại nền tảng đó bằng cách sử dụng thuế quan như một công cụ gây sức ép ngay cả với những đối tác thân cận nhất.

Trong bài bình luận mới đây, Krugman dành phần lớn thời lượng để phân tích quyết định áp thuế 50% đối với nhiều mặt hàng nhập khẩu từ Canada. Điều khiến ông lo ngại không chỉ là tác động kinh tế, mà còn là thông điệp mà Washington gửi đến phần còn lại của thế giới: ngay cả đồng minh thân thiết nhất cũng có thể trở thành mục tiêu của các biện pháp trừng phạt thương mại.

Quyết định lần này được Nhà Trắng đưa ra dựa trên Mục 338 của Đạo luật Thương mại năm 1930, điều khoản gần như chưa từng được sử dụng trong lịch sử. Đạo luật này gắn liền với Thuế quan Smoot Hawley, chính sách từng làm bùng phát các biện pháp trả đũa thương mại trên diện rộng và được nhiều nhà kinh tế xem là một trong những yếu tố khiến cuộc Đại Suy thoái thêm trầm trọng.

Sau bài học đó, Washington đã thay đổi hoàn toàn cách tiếp cận. Đạo luật Thỏa thuận Thương mại Tương hỗ năm 1934 mở đường cho hàng loạt hiệp định thương mại dựa trên nguyên tắc cùng giảm rào cản. Chính sách này giúp Mỹ trở thành trung tâm của hệ thống thương mại quốc tế trong gần một thế kỷ.

Việc chính quyền Trump quay trở lại sử dụng một điều khoản gần như bị lãng quên của Đạo luật năm 1930 vì thế mang nhiều ý nghĩa biểu tượng. Nó cho thấy chính sách thương mại của Mỹ đang dịch chuyển từ hợp tác sang đối đầu.

Nhà Trắng giải thích rằng thuế quan mới nhằm đáp trả các biện pháp mà Canada áp dụng đối với hàng hóa Mỹ, trong đó có việc nhiều tỉnh bang ngừng nhập khẩu một số loại đồ uống có cồn của Mỹ.

Tuy nhiên, chuỗi sự kiện diễn ra theo chiều ngược lại. Những biện pháp của Canada xuất hiện sau khi Washington áp thuế lên hàng hóa Canada. Căng thẳng càng gia tăng khi Tổng thống Trump nhiều lần nhắc đến khả năng Canada trở thành "bang thứ 51" của Mỹ, phát biểu khiến dư luận Canada phản ứng mạnh.

Trong lúc tranh cãi chưa lắng xuống, ông Trump tiếp tục đe dọa áp thuế vì khói từ các vụ cháy rừng ở Canada tràn sang lãnh thổ Mỹ. Dù Nhà Trắng sau đó cho biết quyết định áp thuế lần này không xuất phát từ nguyên nhân đó, các quan chức vẫn xác nhận Tổng thống đã yêu cầu nghiêntrước các phương án xử lý bằng công cụ thương mại.

Theo Krugman, cách điều hành như vậy khiến chính sách thuế quan trở nên khó dự đoán. Các doanh nghiệp không còn có thể xác định liệu một quyết định thương mại xuất phát từ chiến lược kinh tế dài hạn hay từ những bất đồng chính trị nhất thời.

Đó mới là điều đáng lo ngại đối với giới đầu tư.

Nền kinh tế Bắc Mỹ hiện được kết nối bởi chuỗi cung ứng xuyên biên giới có quy mô hàng trăm tỉ USD. Riêng ngành ô tô, một linh kiện có thể qua lại biên giới Canada và Mỹ nhiều lần trước khi trở thành chiếc xe hoàn chỉnh. Mỗi thay đổi về thuế quan đều làm tăng chi phí, kéo dài thời gian giao hàng và buộc doanh nghiệp phải tính toán lại toàn bộ kế hoạch sản xuất.

Quan trọng hơn, sự bất định khiến các quyết định đầu tư dài hạn trở nên rủi ro hơn. Doanh nghiệp có thể thích nghi với mức thuế cao nếu chính sách ổn định. Điều khó ứng phó hơn nhiều là nguy cơ các quy định thay đổi bất ngờ chỉ sau một tuyên bố từ Nhà Trắng.

Một điểm gây tranh cãi khác là việc Washington áp dụng mức thuế mới ngay cả với những hàng hóa đáp ứng đầy đủ quy tắc xuất xứ theo Hiệp định Mỹ, Mexico và Canada, hiệp định do chính Tổng thống Trump ký trong nhiệm kỳ đầu tiên.

Điều đó khiến nhiều đối tác đặt câu hỏi về giá trị của các cam kết thương mại với Mỹ. Nếu một hiệp định có thể bị vô hiệu hóa bằng quyết định hành pháp, các doanh nghiệp sẽ buộc phải tính thêm rủi ro chính trị vào mọi kế hoạch đầu tư.

Theo Krugman, thiệt hại lớn nhất nằm ở lòng tin.

Trong nhiều thập niên, Canada luôn nằm trong nhóm quốc gia có thiện cảm cao nhất với Mỹ. Hai nước hợp tác trong quốc phòng, an ninh, năng lượng và thương mại. Những khác biệt chính trị hiếm khi ảnh hưởng đến quan hệ song phương.

Bức tranh đó đang thay đổi nhanh chóng. Các khảo sát gần đây cho thấy tỷ lệ người Canada có cái nhìn tích cực về Mỹ giảm mạnh kể từ khi các cuộc chiến thuế quan bắt đầu. Tâm lý nghi ngờ ngày càng gia tăng, ngay cả trong những lĩnh vực từng được xem là nền tảng của quan hệ hai nước.

Krugman cho rằng đây là sự thay đổi đáng lo ngại hơn nhiều so với các con số về kim ngạch xuất nhập khẩu. Uy tín quốc tế của Mỹ vốn được xây dựng qua nhiều thế hệ trên cơ sở các cam kết dài hạn và khả năng duy trì một trật tự thương mại ổn định. Khi lòng tin suy giảm, chi phí để khôi phục sẽ lớn hơn rất nhiều so với khoản thu ngân sách từ thuế quan.

Theo ông, hình ảnh nước Mỹ trong mắt nhiều đồng minh cũng đang thay đổi. Washington từng được xem là quốc gia dẫn dắt hệ thống thương mại toàn cầu. Hiện nay, ngày càng nhiều đối tác nhìn Mỹ như một cường quốc sẵn sàng sử dụng ưu thế kinh tế để gây sức ép, kể cả với những nước có quan hệ đồng minh lâu năm.

Krugman gọi đó là hình ảnh của một "kẻ bắt nạt bất lực". Mỹ vẫn sở hữu quy mô kinh tế lớn nhất thế giới và sức mạnh vượt trội, nhưng việc liên tục đe dọa bằng thuế quan lại không giúp Washington gia tăng ảnh hưởng. Trái lại, nhiều quốc gia đang đẩy nhanh nỗ lực đa dạng hóa thị trường xuất khẩu, xây dựng chuỗi cung ứng mới và tìm kiếm các đối tác thay thế nhằm giảm phụ thuộc vào Mỹ.

Đó là nghịch lý lớn nhất của chiến lược thương mại hiện nay. Chính sách được thiết kế để củng cố vị thế của Mỹ lại đang thúc đẩy các đối tác tìm cách thích ứng với một thế giới ít phụ thuộc hơn vào Washington.