Từ nỗi lo thiếu dầu đến thiếu phân bón

Nỗi lo năng lượng có thể lấn át áp lực thiếu nguồn cung phân bón, đơn giản là vì chu trình canh tác đủ dài để người tiêu dùng chưa phải đối mặt ngay lập tức với tình trạng thiếu lương thực.

Việc eo biển Hormuz gần như bị phong tỏa do các cuộc tấn công qua lại giữa Iran, Mỹ và Israel đã khiến hoạt động vận chuyển bị đình trệ. Khu vực vùng Vịnh đóng vai trò trọng yếu, chiếm hơn 1/3 lượng ure xuất khẩu toàn cầu, gần 1/4 lượng amoniac và khoảng 40–45% thương mại lưu huỳnh, theo các dữ liệu tổng hợp từ Bloomberg và các hiệp hội phân bón.

Hệ quả là giá ure, loại phân đạm được sử dụng phổ biến nhất, đã tăng vọt. Giá hợp đồng giao ngay có thời điểm chạm mốc khoảng 674 USD/tấn trong khi nguồn cung phân lân cũng đối mặt với rủi ro lớn. So với cú sốc từ cuộc xung đột Nga và Ukraine năm 2022, tình hình hiện tại được đánh giá nguy hiểm hơn khi nhiều lô hàng bị “mắc kẹt vật lý” tại một điểm nghẽn hàng hải trọng yếu, khiến các tuyến thay thế khó có thể hấp thụ hết cú sốc cung. 

Giá phân bón trong nước tăng

Giữa bối cảnh căng thẳng chuỗi cung ứng toàn cầu, thị trường phân bón nội địa cũng ghi nhận các mức giá đáng chú ý tính đến ngày 24.3. Giá ure Cà Mau và Phú Mỹ đang giao dịch lần lượt ở mức trung bình khoảng 675.000 đồng và 645.000 đồng mỗi bao 50 kg, cao hơn khoảng 100.000–130.000 đồng mỗi bao so với cùng kỳ năm trước, tương đương mức tăng trên 15–20%.

Ở phân khúc DAP, hàng nhập khẩu từ Nga có giá khoảng 1.245.000 đồng mỗi bao, cao hơn mức 1.095.000 đồng của DAP Hàn Quốc. Đối với dòng phân bón NPK, mức giá dao động từ 715.000 đến 960.000 đồng mỗi bao tùy thương hiệu, trong đó NPK 20-20-15 Bình Điền ghi nhận mức cao nhất.

Các mặt hàng khác như Kali bột duy trì quanh mốc 545.000 đến 560.000 đồng mỗi bao, trong khi phân lân Lâm Thao và Văn Điển giữ giá ổn định hơn ở mức 305.000 đến 315.000 đồng mỗi bao, nhưng vẫn cao hơn đáng kể so với trước khi giá phân bón thế giới vào chu kỳ tăng.

Các nước hành động để duy trì an ninh lương thực

Sự khan hiếm đang buộc các nước phải hành động khẩn cấp để bảo vệ ngành nông nghiệp. Hai quốc gia xuất khẩu hàng đầu là Trung Quốc và Nga đang hạn chế bán một số loại dưỡng chất cây trồng ra nước ngoài, khiến thị trường càng thêm căng thẳng. Tại Mỹ, chính quyền nới lỏng một số quy định vận chuyển hàng hải để tạo điều kiện cho dòng chảy nội địa, đồng thời dỡ bỏ lệnh trừng phạt đối với phân bón từ Venezuela nhằm giảm bớt áp lực chi phí cho nông dân.

Ấn Độ, khách hàng mua ure lớn nhất thế giới, đang phải chật vật tìm kiếm nguồn cung, đặc biệt là nguồn hàng từ Trung Quốc. Ở Nam Mỹ, Brazil tăng cường mua hàng từ Maroc và các quốc gia vùng Vịnh, đồng thời tìm nguồn phân bón từ Bolivia để giảm phụ thuộc vào các tuyến vận tải qua Trung Đông.  Hy Lạp và Pháp đã tăng cường hỗ trợ tài chính cho nông dân; còn tại châu Phi, Ghana cũng đã triển khai chương trình cấp phát phân bón miễn phí, theo bài báo trên Bloomberg.

"Nông dân không nên là những người phải gánh chịu bất kỳ cuộc khủng hoảng nào," thủ tướng Ấn Độ Narendra Modi phát biểu trước Quốc hội vào hôm thứ Ba, theo bài báo của Bloomberg. Ông đề cập đến cuộc xung đột tại Trung Đông và công bố các nỗ lực nhằm củng cố kho dự trữ phân bón quốc gia. "Chính phủ luôn đứng về phía nông dân," ông Modi nói.

Rủi ro lạm phát 

Giá phân bón tăng cao có thể đẩy chi phí lương thực tăng, làm cho mục tiêu giảm giá nông sản để kiềm chế lạm phát ở một số quốc gia có nguy cơ không diễn ra như mong muốn. Tại Việt Nam, các khảo sát cho thấy chi phí phân bón thường chiếm khoảng 30–34% tổng chi phí sản xuất lúa, thuộc loại cao nhất trong các khoản đầu vào của hộ trồng lúa. Nghĩa là mỗi đợt giá ure, NPK tăng 20%, gần như “ăn thẳng” vào biên lợi nhuận của nông dân nếu giá lúa không tăng tương ứng.

Tấm huy chương nào cũng có hai mặt. Trong khi bên tiêu thụ phân bón bị ảnh hưởng tiêu cực, các công ty sản xuất phân bón trong nước, theo báo cáo phân tích của chứng khoán ACBS là bên hưởng lợi. Theo đó, các doanh nghiệp phân bón trong nước dự kiến sẽ ghi nhận mức tăng trưởng doanh thu và lợi nhuận khoảng 5-15% trong năm 2026, nhờ vào việc mở rộng sản xuất và gia tăng xuất khẩu. Chính sách áp thuế VAT đầu ra 5% đối với mặt hàng phân bón, chính thức có hiệu lực từ giữa năm 2025, sẽ tiếp tục tạo ra tác động tích cực trong năm 2026. Việc được khấu trừ thuế VAT cho phép các nhà sản xuất trong nước khấu trừ thuế đầu vào của các loại nguyên liệu thô (khí đốt, hóa chất), giúp giảm giá thành sản xuất và nâng cao đáng kể năng lực cạnh tranh so với hàng nhập khẩu. "Một số nhà sản xuất phân bón nội địa có thể hưởng lợi từ việc giá phân bón tăng cao do căng thẳng tại eo biển Hormuz,'" báo cáo của ACBS viết.

Dự báo doanh thu của Đạm Cà Mau (DCM) năm 2026 sẽ đạt 16.989 tỉ đồng, tăng 0,1% so với cùng kỳ năm trước. Trong khi đó, lợi nhuận sau thuế, theo đánh giá của ACBS, đạt 2.213 tỉ đồng, tăng 15,4% so với cùng kỳ. Doanh thu của Đạm Phú Mỹ (DPM) dự kiến đạt 17.662 tỉ đồng, tăng 7% so với cùng kỳ năm trước) và lợi nhuận ròng đạt 1.272 tỉ đồng, ttăng 16% so với cùng kỳ.

Nếu xung đột tại Trung Đông kéo dài đến giữa năm, phần lớn thế giới sẽ chịu thiệt hại, trong đó rủi ro nghiêm trọng nhất tập trung ở khu vực châu Phi cận Sahara và Nam Á, nơi phụ thuộc nhiều vào lương thực nhập khẩu và trợ cấp phân bón. Liên Hợp Quốc và các tổ chức nghiên cứu đã cảnh báo nguy cơ mất an ninh lương thực ở mức kỷ lục trong năm nay. Dù các quốc gia giàu có có thể tung ra các gói trợ cấp để bảo vệ nông dân, những nước nghèo hơn sẽ phải đối mặt với bài toán ngân sách eo hẹp, làm tăng nguy cơ khủng hoảng lương thực sâu rộng cho hàng chục triệu người. 

"Chúng ta đang thảo luận về một loại yếu tố đầu vào của nông nghiệp vốn đóng vai trò quan trọng đối với an ninh lương thực," Ticiana Alvares, giám đốc kỹ thuật tại INEEP, một công ty nghiên cứu năng lượng tại Brazil, cho biết, theo bài báo của Bloomberg. "Những ai không tự bảo vệ mình và lợi ích quốc gia, những ai không bắt đầu tìm kiếm các chuỗi cung ứng khu vực thay vì phụ thuộc vào các chuỗi cung ứng toàn cầu, họ sẽ phải đối mặt với một giai đoạn cực kỳ khó khăn."