Năm 2000, khi Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) tăng lãi suất, nhiều doanh nhân và nhà đầu tư trong lĩnh vực Internet cho rằng động thái này sẽ ít ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh của họ. “Ai cũng biết Fed sẽ tăng lãi suất vào tháng Hai, nhưng khi thời điểm đó đến gần, các quỹ đầu tư mạo hiểm lại rót nhiều tiền hơn vào chúng tôi”, tờ Wall Street Journal năm đó dẫn lời một doanh nhân.

Diễn biến sau đó đã trở thành bài học quen thuộc của thị trường tài chính. Fed tiếp tục nâng lãi suất, trong khi bong bóng cổ phiếu công nghệ vỡ tung, khép lại giai đoạn tăng trưởng nóng của các doanh nghiệp Internet.

Hơn hai thập kỷ sau, những lập luận tương tự xuất hiện trong cơn sốt AI. Một số nhà đầu tư cho rằng nhu cầu về năng lực tính toán và năng lượng phục vụ công nghệ này khó bị kìm hãm bởi lãi suất, bởi phần thưởng dành cho doanh nghiệp chiến thắng trong cuộc đua phát triển siêu trí tuệ có thể rất lớn.

Trên mạng xã hội X, nhà quản lý quỹ đầu cơ Bill Ackman đặt vấn đề liệu nhu cầu về trí tuệ và năng lượng có thực sự suy giảm khi lãi suất tăng, nếu việc giành lợi thế trong cuộc đua hướng tới siêu trí tuệ mang lại tỉ suất sinh lời gần như vô hạn. Một phân tích của tờ Wall Street Journal đã chỉ ra những cơ sở lỏng lẻo của lập luận lãi suất không đe doạ đến bong bóng AI.

John Arnold, đồng chủ tịch tổ chức đầu tư Arnold Ventures, cũng cảnh báo lãi suất cao có thể phản tác dụng trong cuộc chiến chống lạm phát. Theo ông, chi phí vốn tăng chưa chắc làm giảm nhu cầu đối với các đầu vào thiết yếu của AI, trong khi doanh nghiệp phải gánh thêm chi phí vận hành và có thể chuyển một phần sang người tiêu dùng.

Tuy nhiên, những lập luận này chưa phản ánh đầy đủ sức ảnh hưởng của chính sách tiền tệ. Fed có khả năng làm nguội thị trường AI thông qua những tác động lan rộng của lãi suất đối với hệ thống tài chính, ngay cả khi các công ty công nghệ lớn vẫn sẵn sàng chi mạnh cho trung tâm dữ liệu, chip và năng lượng.

Lãi suất tác động đến toàn bộ dòng vốn

Một quan niệm phổ biến cho rằng lãi suất tăng chỉ ảnh hưởng đến doanh nghiệp AI thông qua chi phí vay vốn trực tiếp. Trên thực tế, lãi suất ngắn hạn còn đóng vai trò chuẩn tham chiếu cho giá vốn và thanh khoản trên thị trường. Khi Fed thắt chặt chính sách, tác động sẽ lan từ trái phiếu chính phủ sang tín dụng doanh nghiệp, các khoản vay hộ gia đình, thị trường cổ phiếu và nhiều loại tài sản rủi ro khác.

Chi phí vốn tăng khiến nhà đầu tư phải đánh giá lại lợi nhuận kỳ vọng, đồng thời thu hẹp khả năng sử dụng đòn bẩy tài chính. Các doanh nghiệp phụ thuộc vào nguồn vốn bên ngoài cũng gặp khó hơn khi huy động tiền để mở rộng hoạt động, nhất là những công ty chưa tạo ra dòng tiền ổn định hoặc còn cách xa thời điểm có lãi.

Sức ép này có thể lan đến các kênh huy động vốn quan trọng như phát hành cổ phiếu lần đầu ra công chúng (IPO), trái phiếu lợi suất cao, tín dụng tư nhân và các sản phẩm chứng khoán hóa. Khi khẩu vị rủi ro suy giảm, nhà đầu tư thường đòi hỏi mức sinh lời cao hơn hoặc chuyển sang những tài sản an toàn hơn. Dòng tiền dành cho các dự án có thời gian hoàn vốn dài do đó có nguy cơ co lại.

Đối với AI, đây là vấn đề đáng chú ý. Cuộc đua phát triển công nghệ đòi hỏi những khoản đầu tư lớn vào chip, máy chủ, trung tâm dữ liệu, mạng lưới điện và hệ thống làm mát. Nhiều dự án cần nhiều năm mới tạo ra nguồn thu tương xứng, khiến giá trị kinh tế của chúng nhạy cảm với lãi suất và kỳ vọng lợi nhuận trong tương lai.

Ngay cả khi những tập đoàn công nghệ hàng đầu vẫn có nguồn tiền dồi dào, điều kiện tài chính thắt chặt có thể ảnh hưởng đến các doanh nghiệp nhỏ hơn, nhà cung cấp hạ tầng, quỹ đầu tư và những công ty đang tìm kiếm nguồn vốn để tham gia chuỗi giá trị AI. Nếu việc huy động vốn trở nên đắt đỏ, kế hoạch mở rộng có thể bị trì hoãn hoặc thu hẹp.

Nói cách khác, nhu cầu công nghệ mạnh chưa đủ để bảo đảm dòng vốn tiếp tục tăng vô hạn. Quy mô đầu tư còn phụ thuộc vào khả năng huy động tiền, mức sinh lời kỳ vọng và mức độ sẵn sàng chấp nhận rủi ro của thị trường.

Những chu kỳ tài sản nói lên điều gì?

Lịch sử tài chính cho thấy các đợt điều chỉnh lớn thường gắn với sự thay đổi của điều kiện tín dụng và kỳ vọng thị trường. Từ khủng hoảng chứng khoán năm 1929, cú sụp đổ năm 1987 đến bong bóng dot-com đầu những năm 2000 và khủng hoảng nhà đất, những giai đoạn thị trường tài sản lao dốc đều cho thấy rủi ro tích tụ khi giá tài sản tăng nhanh, hoạt động đầu cơ mở rộng và nhà đầu tư dựa nhiều vào vốn vay.

Chính sách tiền tệ của Fed là một trong những yếu tố có thể làm thay đổi những điều kiện đó. Tuy nhiên, mức độ ảnh hưởng của ngân hàng trung ương khác nhau qua từng cuộc khủng hoảng, và không phải mọi đợt sụp đổ tài sản đều xuất phát từ việc tăng lãi suất. Đòn bẩy tài chính, chất lượng tín dụng, định giá tài sản và những cú sốc kinh tế cũng có vai trò quan trọng.

Khi giá tài sản giảm, hiệu ứng tài sản suy yếu có thể khiến hộ gia đình hạn chế chi tiêu, còn doanh nghiệp cân nhắc lại kế hoạch đầu tư. Những tổ chức tài chính chịu tổn thất hoặc đối mặt nguy cơ thua lỗ thường thận trọng hơn trong hoạt động cho vay. Vòng xoáy giảm giá tài sản, thắt chặt tín dụng và suy yếu nhu cầu có thể kéo nền kinh tế chậm lại, qua đó tạo áp lực giảm lạm phát.

Cơ chế này cũng có thể ảnh hưởng đến thị trường AI. Nếu định giá doanh nghiệp công nghệ giảm sâu, các vòng gọi vốn có thể khó hoàn tất ở mức kỳ vọng ban đầu. Những dự án chưa chứng minh được hiệu quả thương mại sẽ chịu sức ép lớn hơn, trong khi doanh nghiệp có dòng tiền tốt và khả năng tạo lợi nhuận rõ ràng sẽ có lợi thế.

Dù vậy, việc Fed tăng lãi suất không đồng nghĩa bong bóng AI chắc chắn sẽ vỡ. Tác động còn phụ thuộc vào mức định giá ban đầu, sức khỏe tài chính của các tập đoàn công nghệ, nhu cầu thực tế đối với sản phẩm AI và tốc độ chuyển hóa đầu tư thành doanh thu. Công nghệ có giá trị sử dụng lâu dài vẫn có thể phát triển ngay cả khi thị trường trải qua một đợt điều chỉnh mạnh.

Mục tiêu của Fed là lạm phát chứ không phải AI

Fed không có mục tiêu trực tiếp là chấm dứt cơn sốt AI. Trọng tâm của cơ quan này là đưa lạm phát về mức 2% trong dài hạn, đồng thời theo đuổi các mục tiêu về việc làm tối đa và ổn định giá cả theo nhiệm vụ được giao.

Điều đó có nghĩa thị trường AI vẫn có thể tăng trưởng trong môi trường chính sách tiền tệ thắt chặt, miễn là áp lực lạm phát nói chung được kiểm soát. Nếu năng suất lao động tăng nhờ AI, công nghệ này thậm chí có thể góp phần cải thiện hiệu quả sản xuất và giảm chi phí trong một số lĩnh vực.

Tuy nhiên, nếu nhu cầu trong nền kinh tế tiếp tục vượt quá khả năng cung ứng, khiến lạm phát dai dẳng, Fed có thể phải duy trì lãi suất cao hoặc tiếp tục thắt chặt chính sách. Khi đó, thị trường AI cũng khó đứng ngoài tác động của điều kiện tài chính mới, bất kể triển vọng công nghệ được đánh giá hấp dẫn đến đâu.

Vấn đề cốt lõi nằm ở quy mô và chất lượng dòng vốn. Nếu các khoản đầu tư AI tạo ra năng suất, doanh thu và lợi nhuận tương xứng, lĩnh vực này có cơ sở để tiếp tục mở rộng. Ngược lại, khi kỳ vọng vượt xa hiệu quả kinh doanh thực tế, lãi suất cao có thể khiến khoảng cách đó bộc lộ nhanh hơn, buộc nhà đầu tư điều chỉnh định giá và doanh nghiệp xem xét lại kế hoạch chi tiêu.

Bởi vậy, lập luận cho rằng cơn sốt AI miễn nhiễm với lãi suất có thể đánh giá thấp sức chi phối của chính sách tiền tệ đối với thị trường vốn. Fed không cần nhắm trực tiếp vào ngành công nghệ để làm chậm dòng tiền đầu tư. Chỉ cần điều kiện tín dụng thắt chặt đủ mạnh, nguồn vốn nuôi dưỡng những dự án rủi ro cao cũng có thể suy giảm.

Trong trường hợp lạm phát buộc Fed phải lựa chọn giữa việc duy trì điều kiện tài chính dễ dãi và đưa mức tăng giá trở lại mục tiêu 2%, thị trường AI có thể phải đối mặt với một phép thử lớn. Khả năng sinh lời thực tế, thay vì những kỳ vọng về siêu trí tuệ, sẽ ngày càng quyết định doanh nghiệp nào đủ sức đi tiếp trong cuộc đua này.