Chỉ trong thời gian ngắn, Nhà Trắng liên tục phát đi những tín hiệu trái chiều. Đầu tuần là cảnh báo về khả năng đáp trả quân sự mạnh mẽ. Cuối tuần, ông Trump bất ngờ tuyên bố Iran đã đề nghị ngừng giao tranh và mở đường cho một "thỏa thuận". Vài ngày trước đó, báo chí Mỹ còn đưa tin ông đã thông qua phương án leo thang quân sự. Sau tuyên bố trên mạng xã hội Truth Social, thế giới lại bước vào vòng chờ đợi mới, bởi hầu như chẳng có chi tiết nào được công bố để chứng minh bước ngoặt ngoại giao thực sự đã xuất hiện.

Đây không phải lần đầu tiên ông Trump thay đổi giọng điệu với Iran. Trong nhiều năm, chính sách của ông luôn dao động giữa hai thái cực. Một bên là áp lực tối đa, trừng phạt kinh tế, đe dọa sử dụng sức mạnh quân sự. Bên kia là lời mời gọi đàm phán, cùng những tuyên bố rằng Tehran chỉ cần ký một thỏa thuận là mọi việc sẽ được giải quyết.

Phong cách ấy từng tạo ra hiệu ứng bất ngờ trong nhiệm kỳ đầu. Đối thủ khó đoán được bước đi tiếp theo của Washington. Giới phân tích gọi đây là chiến lược "madman theory", học thuyết "kẻ khó lường", từng được Richard Nixon vận dụng trong Chiến tranh Lạnh. Một nhà lãnh đạo luôn thay đổi khiến đối phương e ngại vì khó xác định giới hạn hành động.

Song điều từng là lợi thế có thể trở thành điểm yếu nếu được lặp lại quá nhiều.

Một chiến lược chỉ phát huy hiệu quả khi các bên vẫn tin rằng mọi lựa chọn đều có khả năng xảy ra. Nếu những lời đe dọa liên tục được thay bằng lời kêu gọi đàm phán, giá trị răn đe sẽ dần suy giảm. Ngược lại, nếu những lời hứa về hòa bình nhanh chóng bị thay bằng các kế hoạch ném bom, uy tín của các cam kết ngoại giao cũng bị bào mòn.

Iran dường như đã hiểu rất rõ nhịp điệu ấy.

Sau mỗi vòng căng thẳng, Tehran thường kéo dài quá trình thương lượng, phát đi những tín hiệu đủ để duy trì đối thoại, đồng thời tiếp tục theo đuổi các lợi ích chiến lược của mình. Điều đó giúp Iran tránh được một cuộc xung đột toàn diện, đồng thời duy trì ảnh hưởng tại Trung Đông.

Thực tế, Iran cũng có nhiều lý do để kéo dài thời gian. Mỗi tuần trôi qua mà chiến tranh chưa bùng nổ đều mang lại thêm cơ hội củng cố năng lực phòng thủ, duy trì mạng lưới lực lượng ủy nhiệm trong khu vực và tạo thêm sức ép chính trị đối với Washington.

Donald Trump từng nhiều lần cam kết sẽ chấm dứt các cuộc chiến kéo dài ở Trung Đông. Đó là một trong những thông điệp quan trọng giúp ông giành được sự ủng hộ từ bộ phận cử tri vốn mệt mỏi sau nhiều thập kỷ can dự quân sự của Mỹ tại Iraq và Afghanistan.

Một chiến dịch quân sự quy mô lớn nhằm vào Iran sẽ đi ngược tinh thần ấy. Xung đột kéo dài có thể đẩy giá dầu tăng mạnh, kéo theo giá xăng trong nước leo thang. Đây luôn là chỉ số có ảnh hưởng trực tiếp tới tâm lý cử tri Mỹ. Một tổng thống bước vào giai đoạn chuẩn bị cho bầu cử giữa nhiệm kỳ luôn phải tính đến yếu tố này.

Đó là lý do ông Trump nhiều lần nhấn mạnh mong muốn đạt được một "DEAL". Từ khóa này xuất hiện dày đặc trong các phát biểu của ông suốt nhiều thập kỷ. Với Trump, chính trị cũng giống kinh doanh. Thành công được đo bằng khả năng ký kết một thỏa thuận có lợi.

Tuy vậy, ngoại giao quốc tế hiếm khi vận hành theo logic của một thương vụ bất động sản.

Trong kinh doanh, hai bên thường cùng hướng tới lợi ích kinh tế. Trong địa chính trị, mỗi bên theo đuổi những mục tiêu an ninh, ảnh hưởng và vị thế lâu dài. Iran coi chương trình hạt nhân là một phần trong chiến lược bảo đảm an ninh quốc gia. Mỹ xem chương trình đó là mối đe dọa đối với trật tự khu vực. Khoảng cách giữa hai lập trường rất lớn, vượt xa khuôn khổ của một cuộc mặc cả thông thường.

Một ngày, Nhà Trắng nhấn mạnh mọi phương án đều được đặt lên bàn. Ngày kế tiếp, ông Trump nói về cơ hội hòa bình. Sau đó lại xuất hiện thông tin Mỹ chuẩn bị leo thang quân sự. Chuỗi tín hiệu đan xen ấy khiến thị trường tài chính biến động, giá dầu thay đổi liên tục, các đồng minh ở Trung Đông cũng phải điều chỉnh tính toán gần như mỗi ngày.

Saudi Arabia là ví dụ điển hình. Quốc gia này từng bày tỏ lo ngại các cơ sở dầu mỏ và tàu chở dầu có thể trở thành mục tiêu nếu xung đột lan rộng. Với Riyadh, ưu tiên hàng đầu là duy trì ổn định để bảo vệ hoạt động xuất khẩu năng lượng. Điều đó giải thích vì sao nước này được cho là đã khuyến khích Washington kiềm chế.

Mỗi đồng minh đều có lợi ích riêng. Mỹ phải dung hòa những lợi ích ấy nếu muốn duy trì vai trò dẫn dắt tại Trung Đông.

Trong khi đó, Iran theo dõi rất kỹ các tín hiệu phát đi từ Washington. Giới lãnh đạo Tehran hiểu rằng trong nội bộ chính quyền Mỹ luôn tồn tại nhiều quan điểm khác nhau. Có nhóm chủ trương sử dụng sức mạnh quân sự. Có nhóm ưu tiên giải pháp ngoại giao. Những khác biệt ấy càng lộ rõ khi Tổng thống Mỹ thay đổi thông điệp liên tục.

Một đối thủ nhận thấy sự thiếu nhất quán thường sẽ tìm cách kéo dài thời gian. Đó là chiến thuật quen thuộc trong nhiều cuộc đàm phán quốc tế.

Từ cuộc khủng hoảng con tin năm 1979 đến thỏa thuận hạt nhân năm 2015, rồi quyết định rút khỏi thỏa thuận của ông Trump năm 2018, hai nước luôn trải qua những chu kỳ căng thẳng, xuống thang rồi lại leo thang. Mỗi vòng đối đầu đều kết thúc bằng các cuộc thương lượng kéo dài hàng tháng, thậm chí hàng năm.

Điều này cho thấy bản chất của cuộc xung đột chưa từng thay đổi. Mỹ muốn Iran hạn chế tham vọng hạt nhân và ảnh hưởng khu vực. Iran muốn được dỡ bỏ trừng phạt, đồng thời duy trì năng lực răn đe chiến lược. Khoảng cách ấy vẫn còn nguyên.

Chính vì vậy, mỗi lần ông Trump tuyên bố một "thỏa thuận lịch sử" sắp xuất hiện, giới quan sát đều chờ thêm những văn kiện cụ thể, những điều khoản rõ ràng và các cơ chế giám sát có thể kiểm chứng. Một dòng trạng thái trên mạng xã hội khó đủ sức tạo nên bước ngoặt ngoại giao.

Sức mạnh của Washington chưa bao giờ chỉ đến từ quy mô quân đội. Đồng minh tin vào các cam kết an ninh của Mỹ. Đối thủ cũng phải cân nhắc kỹ trước những cảnh báo từ Nhà Trắng. Niềm tin ấy được xây dựng qua nhiều thập kỷ bằng sự nhất quán trong chính sách đối ngoại.

Nếu những tuyên bố cứng rắn liên tục được thay bằng các bước lùi chiến thuật, hiệu quả răn đe sẽ suy giảm. Ngược lại, nếu các lời hứa về hòa bình nhanh chóng chuyển thành chiến dịch quân sự mới, uy tín ngoại giao cũng chịu tổn hại. Cả hai kịch bản đều làm suy yếu vị thế của Mỹ.

Donald Trump luôn tự nhận là một nhà đàm phán xuất sắc. Có thể điều đó đúng trong nhiều thương vụ kinh doanh. Song bàn cờ Trung Đông khác xa phòng họp của một tập đoàn. Mỗi quyết định đều tác động tới an ninh năng lượng toàn cầu, thị trường tài chính và sự ổn định của cả khu vực.