Khi Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình chuẩn bị gặp nhau trong tuần này, vấn đề tỷ giá CNY tiếp tục được đưa vào cuộc tranh luận về mất cân bằng thương mại. Mỹ và châu Âu ngày càng thúc giục Bắc Kinh để đồng tiền tăng giá, cho rằng đây là một trong những yếu tố có thể góp phần thu hẹp chênh lệch thương mại.

Sức ép xuất hiện trong lúc thặng dư thương mại của Trung Quốc hướng tới mức kỷ lục mới. Một số ước tính cho rằng CNY vẫn bị định giá thấp đáng kể so với mức được xem là phù hợp với các yếu tố kinh tế cơ bản.

Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent trước thềm hội nghị thượng đỉnh cho rằng vấn đề mất cân bằng thương mại Trung Quốc không đơn thuần xuất phát từ tỷ giá, mà liên quan đến trợ cấp công nghiệp quy mô lớn và nhu cầu nội địa yếu. Tuy nhiên, hồi tháng 8, ông kêu gọi các nước G7 xem xét lại các điều khoản thương mại với Trung Quốc, đồng thời đánh giá thặng dư thương mại ngày càng lớn của nước này là khó duy trì.

CNY đã tăng nhưng vẫn bị đánh giá thấp

Trên danh nghĩa, CNY đã tăng hơn 6% so với USD trong 12 tháng qua. Đà tăng một phần đến từ sự suy yếu của đồng bạc xanh trong bối cảnh chính sách thuế quan của chính quyền Tổng thống Trump gây bất ổn, cùng với những lo ngại về thâm hụt tài khóa kéo dài của Mỹ.

Tuy nhiên, nếu tính theo tỷ giá hối đoái thực tế hiệu dụng, tức đã điều chỉnh theo lạm phát và tương quan với các đối tác thương mại, CNY vẫn được nhiều tổ chức đánh giá là đang ở mức thấp đáng kể. Brad Setser, cựu quan chức Bộ Tài chính Mỹ dưới thời Tổng thống Joe Biden, ước tính đồng tiền Trung Quốc thấp hơn khoảng 30% so với mức phù hợp khi tính đến lượng vàng nhập khẩu tăng mạnh của Trung Quốc.

Ước tính này cao hơn mức 20% của Goldman Sachs trên cơ sở tỷ trọng thương mại và gần gấp đôi mức 16% mà Quỹ Tiền tệ Quốc tế đưa ra hồi tháng 2, dựa trên tỷ giá hối đoái thực tế hiệu dụng.

Châu Âu đang chịu áp lực rõ rệt từ mất cân bằng thương mại. Thặng dư thương mại của Trung Quốc với Liên minh châu Âu đạt 412 tỉ USD trong năm 2025, theo số liệu của châu Âu, cao hơn gấp đôi mức thặng dư mà Mỹ ghi nhận với Trung Quốc. Trong nửa đầu năm 2026, thặng dư của Trung Quốc với EU tiếp tục tăng 9% so với cùng kỳ, nhờ xuất khẩu xe điện và máy móc, phụ tùng.

Thủ tướng Đức Friedrich Merz và Tổng thống Pháp Emmanuel Macron đều đã kêu gọi Bắc Kinh để CNY tăng giá. Merz nhiều lần nhắc tới Thỏa ước Plaza năm 1985, trong đó các nền kinh tế lớn phối hợp thúc đẩy đồng yen Nhật tăng giá mạnh so với USD.

Bắc Kinh kiểm soát tốc độ tăng giá

Trung Quốc nhiều lần bác bỏ cáo buộc cố tình duy trì CNY ở mức thấp để hỗ trợ xuất khẩu. Tháng 1, Phó Thủ tướng Hà Lập Phong cho biết các nhà hoạch định chính sách Trung Quốc chưa bao giờ chủ động theo đuổi thặng dư thương mại. Thống đốc Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc Phan Công Thắng cũng nhắc lại quan điểm này tại cuộc họp G20 trong tháng 9.

Trong khi đó, giới kinh tế cho rằng một đợt tái định giá mạnh của CNY khó xảy ra trong ngắn hạn. Một đồng tiền tăng giá nhanh sẽ làm giảm biên lợi nhuận của các doanh nghiệp xuất khẩu, trong lúc Trung Quốc vẫn thiếu động lực tăng trưởng từ tiêu dùng nội địa và đang chịu áp lực giảm phát.

PBOC hiện sử dụng cơ chế tỷ giá trung tâm để kiểm soát tốc độ biến động của CNY. Đồng tiền này được phép giao dịch trong biên độ 2% mỗi ngày quanh mức tỷ giá trung tâm do ngân hàng trung ương công bố.

Ngày 18.9, PBOC đặt tỷ giá trung tâm CNY ở mức 6,7521 CNY/USD, mạnh nhất trong hơn 3 năm rưỡi, tăng đáng kể so với mức 7,023 vào đầu năm. Tuy nhiên, chỉ số CFETS Renminbi, đo lường giá trị CNY so với một rổ tiền tệ theo trọng số thương mại, đã giảm từ mức đỉnh gần đây hồi tháng 7.

Đồng CNY mạnh hơn đã bắt đầu tạo ảnh hưởng rõ rệt đến kết quả kinh doanh của các doanh nghiệp có doanh thu lớn từ thị trường nước ngoài. Theo tính toán của Nikkei Asia dựa trên dữ liệu Wind Information, các công ty niêm yết tại Trung Quốc đại lục ghi nhận tổng khoản lỗ tỷ giá khoảng 107 tỉ CNY, tương đương 15,9 tỉ USD, trong nửa đầu năm 2026.

Midea, nhà sản xuất thiết bị gia dụng có hơn 40% doanh thu đến từ nước ngoài, ghi nhận khoản lỗ tỷ giá khoảng 6 tỉ CNY trong 6 tháng đầu năm. Công ty sử dụng các công cụ phòng hộ để giảm tác động, qua đó lợi nhuận ròng vẫn tăng 2% so với cùng kỳ.

BYD cũng ghi nhận khoản lỗ tỷ giá khoảng 4,7 tỉ CNY. Lợi nhuận ròng của hãng xe điện giảm 20,5% so với cùng kỳ, trong khi doanh thu giảm 7%.

Kinh nghiệm Nhật Bản cho thấy việc đồng tiền tăng giá chưa chắc khiến xuất khẩu giảm ngay lập tức. Sau Thỏa ước Plaza, đồng yen tăng mạnh nhưng doanh nghiệp Nhật Bản đã đẩy nhanh tự động hóa và điều chỉnh chuỗi cung ứng để duy trì khả năng cạnh tranh. Tăng trưởng xuất khẩu thực tế của Nhật Bản trong giai đoạn 1986-1991 giảm xuống bình quân 2,5% mỗi năm, từ khoảng 5% trong 5 năm trước đó, theo IMF.

Goldman Sachs ước tính nếu CNY tăng giá khoảng 5% mỗi năm so với USD, đồng tiền này chỉ thu hẹp được một nửa mức định giá thấp 20% sau 4 năm. Tác động đến năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Trung Quốc theo tính toán này tương đối hạn chế.

Trong ngắn hạn, Bắc Kinh vẫn có lý do để kiểm soát tốc độ tăng giá của CNY. Chừng nào nhu cầu nội địa chưa đủ mạnh để thay thế vai trò của xuất khẩu, áp lực từ Mỹ và châu Âu về tỷ giá có thể tiếp tục trở thành một điểm nóng trong các cuộc đàm phán thương mại với Trung Quốc.