Bên cạnh những lo ngại về an toàn, cuộc đua phát triển trí tuệ nhân tạo (AI) còn làm dấy lên nỗi sợ công nghệ này sẽ xóa sổ hàng triệu việc làm, đặc biệt là công việc văn phòng, và tập trung tài sản vào tay những người có lợi ích tài chính trong các mô hình AI, chip và trung tâm dữ liệu.

Các nhà hoạch định chính sách, nhà kinh tế và lãnh đạo công nghệ đang thảo luận cách ngăn những hệ quả này, hoặc giảm nhẹ tác động nếu chúng xảy ra. Theo các nhà nghiên cứu, AI đã làm giảm tuyển dụng ở những vị trí dành cho người mới vào nghề trong một số lĩnh vực. Trong khi đó, làn sóng AI đã tạo ra khối tài sản khổng lồ cho những người đầu tư vào công nghệ này.

Áp lực ngăn ngừa hoặc tìm giải pháp giảm nhẹ nguy cơ mất việc và bất bình đẳng do AI có thể đặc biệt lớn tại Mỹ. Đây là nơi tập trung nhiều doanh nghiệp giá trị nhất trong lĩnh vực phát triển AI và cung cấp chip phục vụ công nghệ này. Dù người lao động trên toàn thế giới đều đối mặt với nguy cơ bị thay thế, trợ cấp thất nghiệp tại Mỹ lại kém hào phóng hơn nhiều nước giàu khác.

Dưới đây là tổng quan về các biện pháp đang được đề xuất.

Cổ tức AI

Theo cơ chế này, người dân sẽ trực tiếp nhận một phần tài sản do các công ty AI tạo ra. Những người ủng hộ cho rằng công nghệ này được huấn luyện bằng dữ liệu do công chúng đóng góp, nên người dân xứng đáng được chia sẻ thành quả.

Một số người ủng hộ đề xuất dùng thuế để phân phối lại một phần lợi nhuận hoặc doanh thu của các công ty AI. Trong bài đăng trên mạng xã hội hồi tháng 5, Kim Yong-beom, khi đó là người phụ trách chính sách của tổng thống Hàn Quốc, cho biết nước này có thể trả “cổ tức” cho người dân bằng phần thu thuế tăng thêm nhờ làn sóng AI.

Tuy nhiên, các công ty AI hàng đầu hiện có rất ít hoặc chưa có lợi nhuận. Tình trạng này có thể kéo dài nhiều năm, ngay cả khi công nghệ được ứng dụng rộng rãi trên toàn cầu. Nếu điều đó tiếp diễn, các chính phủ có thể không sẵn sàng đánh thuế nặng một ngành đang thua lỗ, ngay cả khi nhiều việc làm bị xóa bỏ.

Trong khi đó, các công ty này lại có mức định giá rất lớn. Thay vì dùng thuế để phân phối lại một phần lợi nhuận hoặc doanh thu cho công chúng, một phương án khác là trao cho người dân cổ phần trong các công ty AI. Anthropic và OpenAI đã ủng hộ những phương án khác nhau của ý tưởng này. Tổng thống Mỹ Donald Trump cho rằng người Mỹ có thể hưởng lợi từ thành công của AI nếu chính phủ nắm cổ phần trong các công ty công nghệ. “Nếu làm vậy, người dân sẽ trở nên rất giàu có,” ông nói hồi tháng 6.

Thượng nghị sĩ bang Vermont Bernie Sanders đề xuất chia sẻ một phần tài sản từ AI cho công chúng thông qua quỹ đầu tư quốc gia. Theo dự luật ông trình hồi tháng 6, các công ty AI lớn sẽ phải chuyển giao một lần 50% vốn cổ phần cho quỹ này. Mỗi năm, quỹ sẽ chi trả cổ tức tương đương 5% giá trị quỹ để tài trợ các khoản chi trực tiếp cho người Mỹ và những biện pháp khác nhằm bảo đảm mức sống cao. Sanders viết rằng kế hoạch sẽ giúp người dân bình thường hưởng lợi trực tiếp khi giá trị doanh nghiệp tăng lên. “Nếu các công ty AI lớn tiếp tục tăng trưởng nhanh như nhiều nhà phân tích kỳ vọng, giá trị quỹ đầu tư quốc gia cũng sẽ tăng theo.”

Trong khi các quan chức thảo luận về cơ chế phân phối lại bắt buộc, một số doanh nhân AI đề xuất tự nguyện trao tặng tài sản. Giữa tháng 10, Anthropic công bố kế hoạch chuyển 5% cổ phần vào một quỹ phục vụ “lợi ích công cộng,” chẳng hạn thông qua quyên góp cho các tổ chức phi lợi nhuận hoặc chi trả trực tiếp cho người dân. Giải quyết “tác động đối với thị trường lao động” được nêu là một lĩnh vực quỹ có thể tập trung. Theo Anthropic, quỹ mới cần được cổ đông phê duyệt, sẽ hoạt động dưới hình thức công ty trách nhiệm hữu hạn do Anthropic sở hữu toàn bộ, thay vì tổ chức phi lợi nhuận, và sẽ tăng quy mô cùng với công ty. Quỹ được tổ chức theo mô hình quỹ lợi ích công cộng, một loại hình pháp nhân mới hướng tới tác động tích cực về xã hội hoặc môi trường bên cạnh lợi nhuận tài chính. Anthropic cũng cho biết các nhà đồng sáng lập trước đó đã cam kết “quyên góp” 80% số cổ phần họ nắm giữ, nhưng không nêu rõ đối tượng nhận hay thời hạn thực hiện.

Vài giờ sau thông báo của Anthropic, Elon Musk cam kết tặng một cổ phiếu SpaceX trong số cổ phần ông sở hữu cho mỗi trẻ em tại Mỹ. Dù hoạt động chủ yếu trong lĩnh vực hàng không vũ trụ, SpaceX là công ty mẹ của xAI, doanh nghiệp trí tuệ nhân tạo do Musk thành lập.

Thu nhập cơ bản được bảo đảm

Một biện pháp khác thường được thảo luận để ứng phó với nguy cơ AI làm giảm số việc làm là chương trình thu nhập cơ bản, theo đó chính phủ chi tiền mặt trực tiếp cho người dân từ ngân sách.

Trước đây, nhiều chương trình hỗ trợ tiền mặt hướng đến những nhóm cụ thể, chẳng hạn người dân nông thôn tại Kenya hoặc người thất nghiệp tại Phần Lan. Phòng nghiên cứu Thu nhập Cơ bản thuộc đại học Stanford đã ghi nhận hơn 200 dự án thí điểm chỉ riêng tại Mỹ. Được tài trợ bằng cả nguồn từ thiện lẫn ngân sách công, các chương trình này thường cung cấp khoản thu nhập khiêm tốn trong thời gian nhất định cho hàng chục hoặc hàng trăm người thuộc các nhóm như mẹ đơn thân hoặc người từng thụ án tù. Một số chương trình hỗ trợ nhu cầu thiết yếu nói chung; số khác giúp trang trải chi phí chăm sóc trẻ em hoặc đào tạo nghề.

Tại Mỹ, tổ chức Fund for Guaranteed Income hồi tháng 3 triển khai một trong những chương trình đầu tiên dành cho người mất việc do AI. Dự án có phạm vi toàn quốc, hướng đến người lao động trong các lĩnh vực như công nghệ và tiếp thị, cung cấp khoảng 1.000 USD tiền mặt mỗi tháng trong một năm, cùng chương trình đào tạo kỹ năng và tư vấn nghề nghiệp cho một nhóm nhỏ người tham gia.

Hồi tháng 8, lãnh đạo Đài Loan Lại Thanh Đức công bố kế hoạch hỗ trợ tiền mặt một lần cho người dân đủ điều kiện vào năm 2027, viện dẫn đà tăng trưởng kinh tế mạnh nhờ nhu cầu AI toàn cầu. Đài Loan sở hữu ngành bán dẫn hàng đầu thế giới. Khoản hỗ trợ ở mức khiêm tốn, 10.000 Đài tệ, tương đương 314 USD mỗi người. Đài Loan cũng đã chi hỗ trợ tiền mặt cho người dân vào năm 2025.

Năm ngoái, quần đảo Marshall trở thành quốc gia đầu tiên trên thế giới triển khai chương trình thu nhập cơ bản phổ quát trên phạm vi toàn quốc. Chương trình sử dụng đồng tiền dựa trên công nghệ blockchain để chi trả. Một số nước khác cũng từng cân nhắc thu nhập cơ bản phổ quát. Tổng thống Hàn Quốc Lee Jae Myung từng ủng hộ chính sách này khi tranh cử, với nguy cơ AI thay thế việc làm là một trong những lý do được ông viện dẫn.

Tại Mỹ, các chương trình thu nhập cơ bản phổ quát đã được đề xuất nhiều lần trong những năm qua. Khoảng một thập kỷ trước, Musk ủng hộ ý tưởng này để ứng phó với tự động hóa gia tăng. Doanh nhân công nghệ Andrew Yang giúp đề xuất được biết đến rộng rãi hơn trong chiến dịch tranh cử giành đề cử tổng thống của đảng Dân chủ năm 2020.

Những người ủng hộ cho rằng các chương trình này giúp giảm nghèo và viện dẫn những khoản hỗ trợ khẩn cấp của chính phủ trong đại dịch Covid-19 làm bằng chứng về hiệu quả của việc hỗ trợ tiền mặt. Các nghiên cứu công bố năm 2024 của OpenResearch, dự án được đồng sáng lập OpenAI Sam Altman hậu thuẫn, cho thấy người nhận hỗ trợ chi nhiều hơn trước cho nhu cầu thiết yếu và giúp đỡ người khác.

Ngay cả một số người theo chủ nghĩa tự do cá nhân, trong đó có Charles Murray, học giả tại viện Doanh nghiệp Mỹ (American Enterprise Institute), cũng cho rằng hỗ trợ tiền mặt giúp người nhận, thay vì chính phủ, quyết định cách sử dụng tiền và có thể thay thế hệ thống phúc lợi manh mún.

Tuy nhiên, các chương trình thu nhập cơ bản có thể đòi hỏi nguồn tài chính lớn. Những người chỉ trích cho rằng chúng không bù đắp được cảm giác sống có mục đích và bản sắc cá nhân mà công việc mang lại cho nhiều người. Các ý kiến phản đối từ phe bảo thủ cho rằng những chương trình này lãng phí tiền thuế và làm giảm động lực làm việc. Chương trình hỗ trợ tiền mặt của Phần Lan từng bị công đoàn lớn nhất nước này chỉ trích là phản tác dụng vì khuyến khích người dân làm việc ít hơn.

Thu nhập cao phổ quát

Sau nhiều năm ủng hộ thu nhập cơ bản phổ quát, từ năm 2023, Musk chuyển sang cổ vũ “thu nhập cao phổ quát,” giúp mọi người có được “bất kỳ hàng hóa và dịch vụ nào họ muốn,” như ông viết trên mạng xã hội. Nói cách khác, đây vẫn là thu nhập được bảo đảm, nhưng ở mức cao thay vì chỉ đáp ứng nhu cầu cơ bản.

Tỉ phú này chưa chia sẻ nhiều chi tiết về cách hiện thực hóa ý tưởng. Trong bài đăng trên mạng xã hội hồi tháng 4, ông cho rằng AI sẽ khiến sản lượng kinh tế tăng nhanh hơn cung tiền, dẫn đến giảm phát. Theo Musk, chi trả thu nhập cao phổ quát “bằng séc do chính phủ liên bang phát hành là cách tốt nhất để giải quyết tình trạng thất nghiệp do AI.”

Đầu năm nay, một nhà đồng sáng lập công ty bảo hiểm Israel giới thiệu mô hình mà ông mô tả là cơ chế vận hành đằng sau ý tưởng chi trả thu nhập cao của Musk. Mô hình giả định AI sẽ tiếp tục thúc đẩy kinh tế tăng trưởng ngay cả khi thay thế việc làm, cho phép các chính phủ dùng một phần lợi nhuận đột biến và nguồn thu thuế tăng thêm để bảo đảm thu nhập cho mọi người.

Năng lực tính toán cơ bản

Altman nhiều năm ủng hộ thu nhập cơ bản phổ quát và tài trợ các thử nghiệm hỗ trợ tiền mặt quy mô lớn tại Mỹ. Nhưng gần đây, ông cho biết không còn tin tưởng như trước vào giá trị của những chương trình này. Thay vào đó, Altman đang ủng hộ ý tưởng “năng lực tính toán cơ bản phổ quát,” theo đó người dân nhận một phần năng lực tính toán AI thay vì tiền. Trong lĩnh vực AI và điện toán đám mây, “compute” chỉ các nguồn lực phục vụ tính toán.

“Mọi người được cấp một phần năng lực tính toán của GPT-7. Họ có thể sử dụng, bán lại hoặc tặng cho người khác để nghiên cứu ung thư,” ông nói. “Thứ bạn nhận không phải là tiền, mà là phần năng lực tính toán này; bạn sở hữu một phần năng suất.”

Chi tiết vẫn chưa rõ ràng. Altman chưa giải thích hệ thống sẽ vận hành thế nào trên thực tế, bao gồm việc người dân, hoặc có thể cả các tổ chức công như trường học, sẽ nhận hạn mức tính toán có thể chuyển nhượng hay một hình thức quyền hưởng lợi khác từ năng suất do AI tạo ra.

Đào tạo lại

Hồi tháng 6, cựu bộ trưởng Thương mại Mỹ Gina Raimondo và cựu thống đốc Indiana Eric Holcomb đồng sáng lập RAISE US, tổ chức tập trung giúp người lao động Mỹ thích ứng khi AI được ứng dụng rộng hơn trong nền kinh tế. RAISE US đặt mục tiêu huy động 1 tỉ USD để thí điểm các chương trình đào tạo lại và bố trí công việc mới cho người lao động trong những ngành như y tế và sản xuất tiên tiến, hoặc hỗ trợ họ khởi nghiệp. Raimondo cho biết Mỹ chi hàng tỉ USD cho giáo dục đại học, đào tạo lao động và bảo hiểm thất nghiệp, nhưng việc phân bổ kinh phí ít gắn với hiệu quả thực tế của các chương trình.

Hồi tháng 4, Bộ Lao động Mỹ có bước đi nhằm tích hợp kỹ năng AI vào các chương trình học nghề hiện có.

Hiệu quả của các chương trình đào tạo lại vẫn gây tranh luận. Dù là đối tác của RAISE US, Anthropic cho biết trong một nghiên cứu hồi tháng 8 rằng các chương trình đào tạo nghề quy mô lớn của chính phủ trước đây chưa mang lại cải thiện bền vững về việc làm và thu nhập.

Bảo hiểm tiền lương

Một phương án khác là bảo hiểm tiền lương, cung cấp khoản hỗ trợ thu nhập cho người bị AI thay thế và phải chuyển sang công việc có mức lương thấp hơn.

David Autor, nhà kinh tế lao động tại Viện Công nghệ Massachusetts (MIT), là một trong những người ủng hộ ý tưởng này. Theo cơ chế đó, chính phủ sẽ tạm thời bù đắp chênh lệch giữa mức lương cũ và mức lương thấp hơn ở công việc mới. Autor cho rằng bảo hiểm tiền lương nên bổ sung, thay vì thay thế, hoạt động đào tạo lại, và thời gian hỗ trợ mỗi người có thể kéo dài đến vài năm.

Tuy nhiên, những người ủng hộ phần lớn chưa làm rõ cách xác định một người lao động phải nhận công việc lương thấp hơn là do tác động của AI.

Đây không phải lần đầu Mỹ có chương trình bảo hiểm tiền lương. Chương trình liên bang hỗ trợ Điều chỉnh Thương mại (Trade Adjustment Assistance) được thành lập vào thập niên 1970 dành cho người mất việc sau khi doanh nghiệp chuyển việc làm ra nước ngoài. Chương trình bị chấm dứt dần vào năm 2022.

Trung tâm Mercatus, tổ chức nghiên cứu thuộc Đại học George Mason, kêu gọi sửa đổi những quy định trong luật thuế liên bang mà họ cho là đang khuyến khích đầu tư vào công nghệ hơn lao động con người. Chẳng hạn, doanh nghiệp được khấu trừ chi phí đào tạo bổ sung cho nhân viên ở vị trí hiện tại khi tính thuế, nhưng không được áp dụng với đào tạo cho vị trí mới. Mercatus đề xuất mở rộng quyền khấu trừ cho cả đào tạo người lao động đảm nhận công việc mới, qua đó khuyến khích doanh nghiệp trang bị kỹ năng AI cho nhân viên. “Trong thời kỳ trước AI, sự phân biệt này không gây tác hại,” tổ chức cho biết. Nhưng hiện nay, việc không cho khấu trừ chi phí đào tạo cho vị trí mới “gây bất lợi cho những doanh nghiệp hướng dẫn nhân viên tuyến đầu cách phối hợp với các mô hình ngôn ngữ lớn.”

Bridgewater Associates, một trong những quỹ phòng hộ lớn nhất thế giới, cho biết ủng hộ áp dụng “thuế token” dựa trên mức sử dụng AI của doanh nghiệp, nhằm tạo điều kiện cạnh tranh bình đẳng hơn giữa lao động con người và công nghệ. Theo quỹ, lao động con người hiện chịu bất lợi so với AI vì doanh nghiệp phải nộp các khoản thuế gắn với tiền lương của nhân viên, trong khi công việc do máy tính thực hiện không chịu loại thuế này. AI thường được xem là khoản đầu tư vốn có thể đủ điều kiện khấu trừ thuế và trích khấu hao. Bridgewater cho rằng thuế token ở mức 35% có thể tạo nguồn thu lên đến 600 tỉ USD vào năm 2030.

Hồi tháng 1, các nghị sĩ đảng Dân chủ tại cơ quan lập pháp bang New York trình dự luật áp dụng khoản phụ thu đối với một số doanh nghiệp sa thải nhân viên do AI khi đạt ngưỡng số lượng nhất định. Khoản thu bằng 2% thu nhập doanh nghiệp sẽ được nộp cho sở lao động bang để tài trợ các chương trình đào tạo lại hoặc quỹ bảo hiểm thất nghiệp.

Với sự hỗ trợ của Yoolim Lee