Trong nhiều giai đoạn của lịch sử tài chính hiện đại, thị trường toàn cầu thường vận hành quanh một vài câu chuyện lớn: Internet vào cuối thập niên 1990, hàng hóa trong thập niên 2000 hay làn sóng tiền rẻ sau khủng hoảng tài chính. Tuy nhiên, rất hiếm khi một xu hướng đủ mạnh để áp đảo gần như toàn bộ các động lực còn lại như những gì trí tuệ nhân tạo đang tạo ra hiện nay.

Làn sóng AI không còn chỉ là một câu chuyện công nghệ. Nó đang trở thành thước đo mới để nhà đầu tư đánh giá triển vọng của nền kinh tế, khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp và thậm chí vị thế của các quốc gia trong trật tự thế giới kế tiếp.

Theo Ruchir Sharma, Chủ tịch Rockefeller International, hiệu suất của nhiều thị trường chứng khoán lớn trong một năm qua có thể được giải thích khá đơn giản bằng một câu hỏi: quốc gia đó đang đứng ở đâu trong chuỗi giá trị AI toàn cầu.

Những quốc gia sở hữu các vị trí quan trọng trong hệ sinh thái này đang tăng tốc mạnh mẽ. Trong khi đó, các nước nằm ngoài cuộc chơi hoặc có mức độ hiện diện hạn chế lại dần bị bỏ lại phía sau.

Ở nhóm dẫn đầu, Mỹ và Trung Quốc đang nắm lợi thế nhờ năng lực phát triển các mô hình AI nền tảng. Đài Loan và Hàn Quốc hưởng lợi từ vai trò trung tâm trong chuỗi cung ứng bán dẫn, trong khi Nhật Bản và Israel tiếp tục phát huy lợi thế lâu năm về nghiên cứu và công nghệ.

Tuy nhiên, cuộc phân hóa hiện nay không chỉ diễn ra giữa các cường quốc công nghệ.

Một nhóm quốc gia khác cũng đang hưởng lợi nhờ vị trí trong chuỗi cung ứng AI dù không trực tiếp sở hữu các mô hình nền tảng. Mexico, Thái Lan và Việt Nam nằm trong nhóm này khi tham gia sản xuất linh kiện điện tử, máy chủ và nhiều phần cứng liên quan đến AI. Malaysia và Singapore cũng trở thành những mắt xích quan trọng khi vừa là điểm trung chuyển công nghệ vừa là địa điểm đặt các trung tâm dữ liệu quy mô lớn.

Ở chiều ngược lại, phần lớn châu Âu đang gặp khó khăn hơn. Một số ngoại lệ vẫn xuất hiện, chẳng hạn Hà Lan với vai trò quan trọng trong chuỗi cung ứng chip tiên tiến, nhưng nhìn chung khu vực này chưa tạo ra nhiều động lực tăng trưởng mới từ AI.

Theo Sharma, nhóm chịu ảnh hưởng mạnh nhất là những nền kinh tế không sở hữu "quân bài AI" đáng kể nhưng lại phụ thuộc vào các lĩnh vực có nguy cơ bị công nghệ thay đổi mạnh, đặc biệt là dịch vụ CNTT truyền thống.

Sự dịch chuyển đó cũng đang phản ánh rất rõ trên thị trường tài chính.

Tại Mỹ, nhóm cổ phiếu liên quan đến AI hiện chiếm hơn 40% vốn hóa thị trường và đóng góp trên 80% mức tăng của thị trường trong năm nay. Nhật Bản ghi nhận xu hướng tương tự, còn tại Hàn Quốc và Đài Loan mức độ tập trung thậm chí còn mạnh hơn.

Ở Trung Quốc, sự phân hóa diễn ra theo cách khác. Các lĩnh vực thuộc nền kinh tế truyền thống vẫn đối mặt với nhiều khó khăn, trong khi tăng trưởng chủ yếu đến từ những mảng mới liên quan đến AI và công nghệ cao.

So với cơn sốt Internet cuối thập niên 1990, làn sóng AI hiện nay có nhiều điểm tương đồng nhưng cũng có khác biệt đáng chú ý.

Trong giai đoạn bong bóng dotcom, các lĩnh vực như viễn thông, bán dẫn và thương mại điện tử đóng vai trò trung tâm, nhưng hiệu ứng lan tỏa khi đó rộng hơn nhiều. Lợi nhuận từ công nghệ sau đó dần chảy sang nhiều ngành khác của nền kinh tế.

Lần này, tình hình có vẻ khác.

Theo Sharma, AI hiện không chỉ thu hút thêm vốn mà còn hút tiền từ các lĩnh vực ngoài công nghệ. Ngay cả ở Mỹ, đầu tư vào các ngành ngoài lĩnh vực công nghệ đang giảm xét theo giá trị thực tế. Trong khi đó, nhiều nhà đầu tư quốc tế tiếp tục rút vốn khỏi các quốc gia bị xem là nằm ngoài tâm điểm AI, từ Anh cho đến Indonesia.

Sự tập trung cao độ đó khiến nhiều người đặt câu hỏi liệu thị trường đang bước vào một giai đoạn hưng phấn quá mức hay không.

Dù vậy, Sharma cho rằng các nhà đầu tư không lựa chọn người chiến thắng một cách ngẫu nhiên.

Phần lớn quốc gia đang hưởng lợi từ AI đều có nền tảng công nghệ được xây dựng trong nhiều thập kỷ. Những nước này thường duy trì đầu tư mạnh cho nghiên cứu và phát triển, với mức chi trung bình trên 3% GDP, cao hơn đáng kể so với các nền kinh tế đang tụt lại phía sau.

Khoảng cách còn thể hiện ở mức chi cho công nghệ nói chung. Tại các quốc gia dẫn đầu AI, đầu tư công nghệ trung bình tương đương khoảng 3,7% GDP. Con số này giảm xuống 2,7% ở nhóm hưởng lợi một phần và chỉ còn khoảng 1,6% đối với nhóm tụt hậu.

Tuy nhiên, vị trí dẫn đầu hiện nay không đồng nghĩa với lợi thế vĩnh viễn.

Ngay tại Mỹ, nhóm cổ phiếu công nghệ lớn từng được xem là bất khả chiến bại cũng bắt đầu xuất hiện dấu hiệu phân hóa. Trong nhóm Mag 7, ba cổ phiếu tăng giá, ba cổ phiếu giảm và một cổ phiếu gần như đi ngang trong năm nay khi các công ty phải đối mặt với cạnh tranh ngày càng lớn, đặc biệt từ Trung Quốc.

Tại Trung Quốc, các tập đoàn công nghệ lớn như Alibaba và Tencent cũng chưa tìm được công thức rõ ràng để biến AI thành nguồn lợi nhuận mới. Giá trị thị trường của hai doanh nghiệp này đã giảm đáng kể trong năm nay.

Trong khi đó, động lực tăng trưởng mới lại xuất hiện ở các công ty công nghệ trẻ hơn, đặc biệt trên những sàn giao dịch trong nước như ChiNext. Chỉ số này đã tăng khoảng 35% kể từ đầu năm.

Nhật Bản cũng đang chứng kiến sự thay đổi tương tự khi dòng tiền đổ mạnh vào công nghệ. Các cổ phiếu bán dẫn tăng gấp đôi, còn Kioxia - công ty chuyên về bộ nhớ máy tính - ghi nhận mức tăng hàng chục lần trong năm qua.

Làn sóng AI cũng đang giúp nhiều nền kinh tế chống chịu tốt hơn trước những cú sốc bên ngoài. Từ chiến tranh thương mại cho đến biến động năng lượng, tác động của các rủi ro này phần nào được bù đắp nhờ kỳ vọng tăng trưởng mới từ AI.

Theo Sharma, dự báo tăng trưởng GDP của các quốc gia hưởng lợi từ AI đã tăng gần một điểm phần trăm kể từ đầu năm, trong khi triển vọng của nhóm tụt hậu tiếp tục suy yếu.

Tuy nhiên, ông cũng cho rằng không có chu kỳ tăng trưởng nào kéo dài mãi mãi. Lịch sử từng chứng kiến những cơn sốt tương tự với đường sắt trong thế kỷ XIX hay Internet vào đầu thế kỷ XXI. Sự hưng phấn rồi sẽ giảm nhiệt và thị trường cuối cùng sẽ tìm lại trạng thái cân bằng hơn.

Dù vậy, trong giai đoạn hiện nay, AI dường như vẫn là câu chuyện thống trị mọi cuộc thảo luận. Chừng nào nhà đầu tư còn xem trí tuệ nhân tạo là nền tảng cho trật tự kinh tế kế tiếp, vị thế của các quốc gia sẽ tiếp tục được đánh giá dựa trên năng lực công nghệ của họ nhiều hơn bất kỳ yếu tố nào khác.