Trong nhiều năm, cuộc tranh luận về trí tuệ nhân tạo thường xoay quanh một câu hỏi lớn: AI sẽ lấy đi bao nhiêu việc làm của con người? Nhưng càng quan sát những thay đổi đang diễn ra trong môi trường làm việc, các chuyên gia càng thấy câu hỏi đó có thể đang đi chệch trọng tâm. Điều đáng chú ý hơn nằm ở việc AI đang thay đổi bản chất công việc nhanh hơn cách chúng ta tưởng tượng, đặc biệt đối với những người trẻ vừa bước vào thị trường lao động.

Trước đây, con đường phát triển trong nhiều ngành nghề trí thức khá dễ hình dung. Người mới thường bắt đầu bằng các nhiệm vụ mang tính kỹ thuật, lặp lại hoặc có quy trình rõ ràng. Họ dành vài năm đầu để học cách xử lý dữ liệu, viết báo cáo, chuẩn bị tài liệu, tổng hợp thông tin hoặc hỗ trợ những người có kinh nghiệm hơn. Sau một khoảng thời gian đủ dài, họ tích lũy được năng lực đánh giá, học cách giao tiếp với đồng nghiệp, quản lý nhóm và đưa ra quyết định.

Mô hình này đang có dấu hiệu thay đổi.

Dữ liệu từ nhiều nghiên cứu gần đây cho thấy những công việc tiếp xúc nhiều với AI đang xuất hiện một hiện tượng đáng chú ý: ngay cả ở các vị trí yêu cầu rất ít kinh nghiệm, nhà tuyển dụng bắt đầu tìm kiếm những kỹ năng vốn thường gắn với các vai trò cấp cao hơn. Danh sách yêu cầu tuyển dụng ngày càng xuất hiện những cụm từ như tư duy chiến lược, khả năng ra quyết định, chủ động xử lý vấn đề, quản lý quy trình hay phối hợp nhóm.

Thoạt nhìn, điều này nghe có vẻ khó hiểu. Tại sao một người mới tốt nghiệp lại được kỳ vọng sở hữu những phẩm chất từng cần nhiều năm trải nghiệm để hình thành?

Không ít chuyên gia cho rằng lý do nằm ở cách AI đang thay đổi quy trình làm việc.

Trước đây, một nhân viên mới có thể dành phần lớn thời gian để thực hiện những nhiệm vụ có tính lặp lại cao: tổng hợp dữ liệu, tra cứu thông tin, chuẩn hóa tài liệu hoặc xử lý các công việc hành chính. Những nhiệm vụ này cũng chính là lĩnh vực mà AI đang thể hiện năng lực mạnh nhất. Một chatbot có thể tạo báo cáo sơ bộ trong vài giây. Một hệ thống AI khác có thể xử lý lượng dữ liệu từng mất nhiều giờ hoặc nhiều ngày để hoàn thành.

Khi phần việc kỹ thuật giảm xuống, khoảng trống còn lại dành cho con người trở nên khác đi.

Vấn đề không còn là ai xử lý dữ liệu nhanh hơn. Câu hỏi chuyển thành: ai biết cần hỏi điều gì, ai biết dữ liệu nào đáng tin cậy, ai nhận ra khi nào AI đưa ra kết quả sai, và ai có đủ khả năng để quyết định bước tiếp theo.

Đó là lý do khiến khái niệm “công việc cấp thấp” đang trở nên mơ hồ hơn trước.

Nhiều vị trí từng được xem như điểm khởi đầu đang đòi hỏi khả năng phán đoán ở mức cao hơn. Theo một nghĩa nào đó, AI đang đẩy các vai trò đầu vào tiến gần hơn tới những công việc quản lý.

Điều thú vị là sự thay đổi này không làm giảm giá trị của con người như nhiều dự đoán trước đây. Ngược lại, nó dường như đang làm tăng giá trị của những phẩm chất rất khó lượng hóa.

Tính sáng tạo trở nên quan trọng hơn. Khả năng hợp tác trở nên quan trọng hơn. Sự chủ động trở nên quan trọng hơn. Khả năng đọc hiểu bối cảnh và xử lý các tình huống xã hội cũng trở nên quan trọng hơn.

Có một nghịch lý đáng suy nghĩ ở đây. Công nghệ được phát triển để tự động hóa những hoạt động nhận thức phức tạp lại đang khiến các kỹ năng mang tính con người trở thành tài sản có giá trị hơn.

Các kỹ năng như khả năng phán đoán, sự tự tin khi giao tiếp, tư duy phản biện hay năng lực làm việc nhóm không xuất hiện một cách tự nhiên. Chúng thường được hình thành từ trải nghiệm, sai lầm và va chạm trong môi trường thực tế.

Vấn đề là nhiều yếu tố trong đời sống hiện nay lại đang vận động theo hướng ngược lại.

Một người trẻ lớn lên trong môi trường số có thể tìm câu trả lời cho gần như mọi vấn đề chỉ bằng vài dòng lệnh. Họ có thể hỏi AI cách viết bài luận, cách chuẩn bị cho phỏng vấn, cách giải quyết mâu thuẫn với bạn bè hoặc thậm chí cách phản ứng trong các tình huống cá nhân.

Điều này tạo ra một nguy cơ khá kỳ lạ.

Nếu một hệ thống luôn đưa ra câu trả lời, con người có thể dần ít phải trải qua cảm giác bối rối cần thiết để học cách tự đưa ra quyết định.

Khả năng phán đoán không xuất hiện khi mọi đáp án đều có sẵn. Nó được xây dựng khi con người phải đối diện với sự không chắc chắn.

Khả năng giao tiếp cũng tương tự. Không ai học được cách xử lý những tình huống khó khăn chỉ bằng việc nhìn vào màn hình.

Nếu phần lớn tương tác xã hội diễn ra thông qua thiết bị kỹ thuật số, việc xây dựng các kỹ năng liên quan đến sự đồng cảm, sự tinh tế hoặc khả năng đọc cảm xúc của người khác có thể trở nên khó khăn hơn.

Đây có lẽ là điểm khiến không ít chuyên gia băn khoăn nhất về tác động của AI đối với thị trường lao động.

Các nhà tuyển dụng nói rằng họ cần những nhân sự toàn diện hơn. Họ muốn những người trẻ có khả năng quản lý công việc, giao tiếp hiệu quả và đưa ra quyết định tốt.

Trong khi đó, môi trường học tập và công nghệ mà thế hệ trẻ đang trải nghiệm lại có thể khiến quá trình hình thành những phẩm chất đó trở nên khó khăn hơn.

Khoảng cách giữa hai phía vì thế có nguy cơ ngày càng lớn.

Trong nhiều năm, doanh nghiệp thường phàn nàn rằng trường học không tạo ra những người sẵn sàng làm việc. Người trẻ cũng thường than phiền rằng các công việc đầu vào yêu cầu nhiều kinh nghiệm hơn mức hợp lý.

AI có thể làm cho sự lệch pha đó rõ ràng hơn.

Nhiều chuyên gia cho rằng đây không phải là một kịch bản bi quan tuyệt đối. Công nghệ hiếm khi chỉ tạo ra mất mát. Nó thường tạo ra một dạng tái cấu trúc. Vấn đề thay đổi nhiều nhất là về định nghĩa về năng lực.

Điểm số, khả năng ghi nhớ hoặc tốc độ xử lý thông tin có thể mất dần vị trí trung tâm. Những yếu tố như tư duy độc lập, khả năng hợp tác và năng lực đánh giá có thể trở thành tiêu chuẩn mới.

Trong một thế giới nơi máy móc ngày càng giỏi trả lời câu hỏi, lợi thế của con người có lẽ sẽ nằm ở việc đặt đúng câu hỏi ngay từ đầu.