Giữa tháng 8 năm nay, Nhà Trắng công bố báo cáo The Great Transshipment Scam với hình ảnh ẩn dụ trên bìa là con ngựa thành Troy, cáo buộc Trung Quốc dùng hơn 40 quốc gia, bao gồm Việt Nam làm “bình phong” để né thuế áp lên hàng hoá từ quốc gia này xuất đi Mỹ. 

Trong một báo cáo công bố ngày 4.9, VinaCapital đánh giá tác động kinh tế lên Việt Nam là không quá đáng kể, hay nói cách khác là không tệ như những gì báo cáo trình bày. 

Quỹ đầu tư này nhận định các động lực tăng trưởng cốt lõi của Việt Nam, gồm công nghiệp hóa nhờ vốn FDI, tầng lớp trung lưu đang mở rộng và các yếu tố địa chính trị, khó có thể bị những diễn biến thương mại hiện tại làm chệch hướng. 

Tuy nhiên, nhóm tác giả cũng lưu ý, phạm vi ảnh hưởng đối với kinh tế Việt Nam “vẫn còn khá rộng”, và một số ngành cụ thể có thể đối mặt với gián đoạn trong thương mại nếu chính quyền Mỹ có những động thái quyết liệt hơn, hoặc mở rộng phạm vi điều tra so với hiện tại. 

Hàng trung chuyển: Nhiều câu hỏi còn bỏ ngỏ về định nghĩa

Có một số luận điểm được VinaCapital đưa ra để cho thấy các cáo buộc về hàng trung chuyển mà Mỹ đưa ra trong báo cáo chưa phải là một rủi ro hiện hữu.

Điểm đầu tiên là cách mà Nhà Trắng sử dụng những phép tính và các số liệu để cảnh báo về rủi ro hàng hoá trung chuyển bất hợp pháp. 

Nhóm nghiên cứu từ VinaCapital dẫn lại báo cáo cho thấy, dòng hàng trung chuyển vào Mỹ mỗi năm ước tính thấp nhất là 40 tỉ USD, và cao nhất có thể lên tới 303 tỉ USD. Tổng lượng hàng nhập khẩu vào Mỹ mỗi năm xấp xỉ khoảng 4.500 tỉ USD, nghĩa là với con số ước tính cao nhất, giá trị hàng hoá trung chuyển cũng chỉ chiếm khoảng 2% tổng lượng hàng hoá nhập khẩu vào Mỹ mỗi năm. 

“Báo cáo muốn đưa ra luận điểm rằng hàng trung chuyển là một vấn đề lớn, nhưng số liệu được trích dẫn trong báo cáo lại cho thấy quy mô của vấn đề này thực chất không đáng kể,” nhóm tác giả từ VinaCapital viết. 

Nhóm nghiên cứu cũng đánh giá các phương pháp tính toán ra giá trị hàng hoá trung chuyển là có nhiều vấn đề. Ngay trong báo cáo, bốn nguồn khác nhau được trích dẫn cũng đưa ra bốn kết quả khác biệt.

Goldman Sachs dùng mô hình kinh tế lượng, cho ra con số thấp nhất 40 tỉ USD, nhưng phương pháp này bị đánh giá là dễ dao động mạnh tùy giả định đầu vào. 

Altana, công ty phân tích chuỗi cung ứng, đưa ra con số cao nhất 303 tỉ USD bằng cách truy vết từng nhà máy, nhưng lại không tách bạch được phần giá trị thực sự do công nhân Việt Nam tạo ra.

“Điều này khiến cho tất cả những hàng hoá đi ra từ nhà máy của Việt Nam nhưng có sử dụng nguyên vật liệu đầu vào từ Trung Quốc sẽ bị gắn nhãn là hàng trung chuyển,” báo cáo từ VinaCapital phân tích.

Con số 109 tỉ USD từ bộ Thương mại Mỹ được báo cáo của Nhà Trắng chọn làm trọng tâm, theo VinaCapital là không có “phương pháp tính toán công khai” và một phần do bộ trưởng Howard Lutnick từ lâu đã có lập trường cứng rắn với Việt Nam. 

Kết quả duy nhất mà VinaCapital đánh giá là đáng tin cậy vì có phương pháp tính toán minh bạch dựa trên dòng chảy hàng hoá thực tế là hội đồng Cố vấn Kinh tế Mỹ, và con số họ đưa ra vào khoảng 60 tỉ USD. 

Nhận định của VinaCapital cũng đề cập tới bài báo nghiên cứu từ nhóm tác giả tại đại học Harvard mang tên “Exports in Disguise? Trade Rerouting During the US–China Trade War” công bố năm 2025 từng ước tính hàng hoá trung chuyển từ Việt Nam sang Mỹ chỉ ở mức dưới 2 tới 20% tổng kim ngạch xuất khẩu mỗi năm từ Việt Nam sang Mỹ - xấp xỉ khoảng 50 tỉ USD. Giá trị này cũng khá gần với mức 60 tỉ USD được nhóm nghiên cứu đánh giá là "đáng tin cậy" trong báo cáo của Nhà Trắng. 

Nhưng lý do thứ ba, theo VinaCapital, mới là điều quan trọng nhất: Việt Nam và Mỹ đang có cùng mục tiêu. Việc truy quét gian lận xuất xứ không phải là yêu cầu đơn phương từ Mỹ, mà cũng là mục tiêu mà nghị quyết 10 hướng tới, với tham vọng thu hút dòng vốn FDI chất lượng cao hơn và giữ lại nhiều giá trị gia tăng hơn trong nước, thay vì mãi làm trạm trung chuyển giá rẻ.

Bất định nằm ở ba cuộc điều tra chưa ngã ngũ

Ba cuộc điều tra riêng biệt theo mục 301 về lao động cưỡng bức, dư thừa công suất và vi phạm sở hữu trí tuệ, theo nhóm nghiên cứu từ VinaCapital cũng đang “phóng đại” tác động thực tế đối với Việt Nam. Hiện tại, chỉ mới có kết quả của cuộc điều tra về lao động cưỡng bức, dẫn tới mức thuế 12,5% đối với Việt Nam có hiệu lực từ ngày 24.7 vừa qua. 

Tuy nhiên, VinaCapital ước tính hơn một nửa kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang Mỹ được miễn trừ thuế - tập trung ở nhóm hàng điện tử và máy móc, hai nhóm hàng xuất khẩu quan trọng nhất của Việt Nam.

Mức thuế lao động cưỡng bức hiện tại chủ yếu là vấn đề đối với dệt may, giày dép, đồ nội thất và các mặt hàng xuất khẩu truyền thống khác, trong khi điện tử và máy móc phần lớn được bảo vệ nhờ các trường hợp miễn trừ.

Tuy nhiên, đối với nền kinh tế Việt Nam, vấn đề quan trọng hơn là liệu cuộc điều tra dư thừa công suất đang chờ xử lý có cuối cùng lan sang lĩnh vực điện tử và sản xuất công nghệ cao - những ngành thực sự quan trọng đối với dòng vốn FDI và tăng trưởng xuất khẩu của đất nước. 

Bức tranh còn phức tạp hơn khi đặt cạnh vị thế cạnh tranh của Việt Nam so với các nước khác. Với dệt may, dù gần như không có ngoại lệ thuế nào, Việt Nam vẫn giữ được lợi thế thuế thấp hơn hẳn Trung Quốc, đủ để các doanh nghiệp niêm yết duy trì vị thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu, dù một phần sản xuất giá trị thấp có thể dịch chuyển sang các nước như Indonesia, nơi đang được hưởng hạn ngạch ưu đãi mà Việt Nam không có. 

Câu chuyện tương tự đang diễn ra ở ngành nội thất: Việt Nam tiếp tục là điểm đến ưa thích của các thương hiệu nội thất toàn cầu đang rút khỏi Trung Quốc, nhưng đây cũng là ngành bị soi xét gắt gao nhất về xuất xứ, nên rủi ro bị đánh thuế chồng thuế là có thật.

Ở ngành thuỷ sản, Việt Nam có thể giữ hoặc thậm chí giành thêm thị phần nhờ thuế thấp hơn Trung Quốc, nhưng ở một số dòng khác như cá rô phi, Việt Nam lại phải cạnh tranh trực tiếp với Ecuador, Ấn Độ và Indonesia, những nước không nằm trong danh sách chịu thuế lao động cưỡng bức. 

Nói cách khác, lợi thế tương đối của Việt Nam so với Trung Quốc gần như còn nguyên vẹn ở hầu hết các ngành, nhưng đó không phải là một lợi thế tuyệt đối. Trong một số phân khúc, Việt Nam vẫn đang cạnh tranh ngang ngửa, thậm chí ở thế bất lợi, với chính những nước đang tranh giành cùng dòng vốn sản xuất dịch chuyển khỏi Trung Quốc.

Nhìn tổng thể, VinaCapital đánh giá các động thái của chính quyền Mỹ gần đây như báo cáo về hàng trung chuyển của Nhà Trắng đến việc mở rộng các cuộc điều tra Mục 301 là để đối phó với Trung Quốc hơn là một biện pháp trừng phạt riêng Việt Nam. 

Lịch sử khu vực cho thấy áp lực thương mại từ Mỹ thường chuyển từ đe dọa tối đa hóa sang đàm phán và hạn ngạch thuế quan, đúng như những trao đổi không chính thức của VinaCapital với giới chức Việt Nam gợi ý: mức thuế đề xuất ban đầu thường chỉ là điểm khởi đầu, có thể lắng xuống quanh 20%.

Tính khó lường của chính quyền Trump giữa lúc đối mặt nhiều sức ép trong và ngoài nước là yếu tố khiến thời điểm kết thúc của các cuộc điều tra, mức thuế cuối cùng và mức độ thực thi đều là những câu hỏi bỏ ngỏ. 

Đặt trong bối cảnh Việt Nam đang chủ động hợp tác với Mỹ và thực thi các quy định về ghi nhãn xuất xứ, VinaCapital vẫn giữ nguyên quan điểm rằng vai trò của Việt Nam như một bên hưởng lợi chính từ xu hướng đa dạng hóa chuỗi cung ứng toàn cầu không thay đổi.