TP.HCM được định hướng trở thành trung tâm tài chính quốc tế có đầy đủ các chức năng, trong khi Đà Nẵng tập trung vào công nghệ tài chính và các mô hình thử nghiệm chính sách. Mục tiêu là đưa Việt Nam tham gia sâu hơn vào mạng lưới tài chính khu vực, qua đó thu hút thêm nguồn vốn phục vụ tăng trưởng.

Động lực này xuất phát từ thực tế phần lớn hoạt động tài chính quốc tế của châu Á vẫn tập trung tại một số trung tâm lớn như Singapore và Hong Kong. Dubai cũng vươn lên thành một đầu mối quan trọng của dòng vốn toàn cầu nhờ hệ thống tài chính, môi trường đầu tư và khả năng kết nối với nhiều thị trường.

Việc xây dựng một trung tâm tài chính tại Việt Nam được đặt trong bối cảnh nền kinh tế đang mở rộng nhanh, nhu cầu vốn cho hạ tầng, sản xuất, công nghệ và các ngành kinh tế mới ngày càng lớn.

Tuy nhiên, lịch sử khu vực cho thấy dòng vốn quốc tế có thể tạo ra những tác động ngoài dự kiến nếu tốc độ mở cửa nhanh hơn khả năng quản lý.

Thái Lan từng đứng trước bài toán tương tự vào đầu những năm 1990. Bangkok khi đó là một trung tâm sản xuất lớn nhưng hoạt động trung gian tài chính của khu vực chủ yếu tập trung tại Singapore và Hong Kong. Năm 1993, nước này thành lập Trung tâm Tài chính Quốc tế Bangkok (BIBF), nhằm thu hút vốn quốc tế và đưa Bangkok trở thành đầu mối tài chính cho khu vực.

BIBF cho phép các doanh nghiệp Thái Lan tiếp cận nguồn vốn bằng USD từ nước ngoài, đồng thời khuyến khích các ngân hàng trong nước mở rộng hoạt động cho vay ra bên ngoài. Dòng tiền quốc tế nhanh chóng tăng mạnh khi lãi suất thấp và đồng baht được duy trì trong cơ chế tỉ giá gần như cố định với USD.

Nguồn vốn giá rẻ góp phần thúc đẩy tín dụng và đầu tư, đặc biệt vào bất động sản. Khi giá tài sản tăng, khả năng vay vốn của doanh nghiệp và các tổ chức tài chính tiếp tục được mở rộng. Một phần dòng tiền được sử dụng cho những khoản đầu tư có mức độ rủi ro cao hơn khả năng chịu đựng của nền kinh tế.

Đến năm 1997, những bất cân đối này trở thành một trong các yếu tố dẫn tới khủng hoảng tài chính châu Á. Đồng baht chịu sức ép lớn, buộc Thái Lan phải từ bỏ cơ chế neo tỉ giá. Giá trị đồng nội tệ giảm mạnh khiến các khoản nợ bằng USD của doanh nghiệp và ngân hàng tăng lên khi quy đổi sang baht, làm tình trạng mất cân đối tài chính nghiêm trọng hơn.

Bài học từ Thái Lan đặt ra một vấn đề quan trọng đối với các nền kinh tế đang xây dựng trung tâm tài chính: Thu hút vốn quốc tế chỉ là một phần của quá trình. Cách dòng tiền được phân bổ vào nền kinh tế, loại tài sản mà dòng tiền hướng tới và khả năng quản lý rủi ro của hệ thống tài chính có ý nghĩa lớn hơn.

Việt Nam hiện có một số khác biệt đáng kể so với Thái Lan trước năm 1997. Dòng vốn xuyên biên giới vẫn chịu sự quản lý nhất định, trong khi tỉ giá được điều hành theo cơ chế có quản lý thay vì duy trì một mức neo cứng. Những công cụ này tạo thêm dư địa để cơ quan quản lý điều chỉnh tốc độ mở cửa và phản ứng trước biến động của thị trường.

Trung Quốc cũng là một trường hợp đáng chú ý. Thượng Hải được phát triển thành trung tâm tài chính quốc tế trong nhiều năm trong khi tài khoản vốn của Trung Quốc chưa được tự do hóa hoàn toàn. Dòng vốn nước ngoài được khuyến khích tham gia vào nền kinh tế nhưng vẫn đi qua những kênh chịu sự giám sát của nhà nước.

Cách tiếp cận này cho thấy một nền kinh tế có thể mở rộng vai trò của mình trong hệ thống tài chính quốc tế mà chưa nhất thiết phải tự do hóa toàn bộ dòng vốn ngay từ đầu. Tốc độ mở cửa có thể được điều chỉnh theo năng lực giám sát và mức độ hoàn thiện của thị trường trong nước.

Một câu hỏi khác cũng cần được đặt ra là Việt Nam thực sự thiếu vốn hay đang gặp vấn đề về hiệu quả sử dụng vốn.

Việt Nam duy trì tỉ lệ đầu tư tương đối cao và có nguồn tiết kiệm trong nước đáng kể. Trong khi đó, hiệu quả sử dụng vốn vẫn là vấn đề được đặt ra trong nhiều năm. Hệ số ICOR, chỉ tiêu phản ánh lượng vốn cần thiết để tạo thêm một đơn vị tăng trưởng, được ghi nhận tăng từ 7,6 trong giai đoạn 2016 đến 2020 lên 8,5 trong giai đoạn 2021 đến 2024.

Nếu lượng vốn đầu tư tăng nhưng hiệu quả tạo ra tăng trưởng không cải thiện tương ứng, việc bổ sung thêm nguồn vốn chưa chắc giải quyết được vấn đề cốt lõi. Thách thức nằm ở khả năng đưa vốn đến đúng doanh nghiệp, dự án và lĩnh vực có năng suất cao hơn.

Trung tâm tài chính khi đó cần thực hiện vai trò lớn hơn việc cung cấp thêm một kênh huy động vốn. Hệ thống này phải hỗ trợ định giá rủi ro, nâng chất lượng thông tin, mở rộng thị trường vốn, cải thiện cơ chế tài sản bảo đảm và kết nối nguồn tiền với các hoạt động sản xuất, kinh doanh hiệu quả.

Đây cũng là lý do việc thu hút các định chế tài chính quốc tế có thể tạo ra tác động vượt ra ngoài lượng vốn trực tiếp mà họ mang vào Việt Nam. Sự hiện diện của các ngân hàng đầu tư, công ty quản lý tài sản và các tổ chức tài chính quốc tế có thể thúc đẩy yêu cầu cao hơn về quản trị doanh nghiệp, công bố thông tin và chuẩn mực thị trường.

Tuy nhiên, quá trình này cũng tạo ra áp lực mới đối với cơ quan quản lý. Khi trung tâm tài chính phát triển, doanh nghiệp có thể tiếp cận nguồn vốn đa dạng hơn, các ngân hàng mở rộng hoạt động và các giao dịch xuyên biên giới gia tăng. Nếu cơ chế giám sát không theo kịp, tín dụng có thể tập trung quá mức vào bất động sản hoặc các tài sản có tính đầu cơ.

Rủi ro còn nằm ở sự đan xen giữa dòng vốn quốc tế và thị trường trong nước. Một khoản vay được thực hiện tại trung tâm tài chính có thể nhanh chóng tác động tới bất động sản, chứng khoán, tỉ giá hoặc bảng cân đối của doanh nghiệp trong nước. Khi đó, việc phân biệt đâu là hoạt động tài chính quốc tế và đâu là rủi ro của thị trường nội địa trở nên khó khăn hơn.

Kinh nghiệm của Thái Lan cho thấy những mất cân đối như vậy thường tích tụ trong thời gian dài trước khi trở thành vấn đề lớn. Tỉ giá, tín dụng, giá tài sản và dòng vốn quốc tế có thể tạo thành một vòng liên kết, khiến cú sốc ở một thị trường lan sang các khu vực khác của nền kinh tế.

Việt Nam đang có điều kiện để tránh lặp lại kịch bản này nếu quá trình xây dựng trung tâm tài chính được triển khai theo từng bước. TP.HCM có thể đảm nhận các hoạt động tài chính quy mô lớn, trong khi Đà Nẵng trở thành nơi thử nghiệm những mô hình mới trong fintech và dịch vụ tài chính. Các cơ chế hiệu quả có thể được mở rộng sau khi được kiểm chứng.

Thước đo quan trọng nhất của trung tâm tài chính vì vậy sẽ không chỉ nằm ở số vốn nước ngoài thu hút được, số tổ chức quốc tế hiện diện hay thị phần giành được từ các trung tâm tài chính khác.

Điều cần theo dõi là chất lượng của dòng vốn và hiệu quả mà dòng vốn tạo ra cho nền kinh tế. Nếu nguồn tiền mới giúp doanh nghiệp tăng năng suất, mở rộng sản xuất, phát triển công nghệ và tạo thêm giá trị, trung tâm tài chính sẽ trở thành một động lực cho tăng trưởng dài hạn.

Ngược lại, nếu dòng vốn chủ yếu chảy vào các tài sản có tính đầu cơ, làm tăng đòn bẩy tài chính và tạo thêm rủi ro cho hệ thống ngân hàng, quy mô lớn hơn của thị trường tài chính có thể đi kèm những bất ổn lớn hơn.