Việt Nam trong trò chơi ghép nối chuỗi cung hàng điện tử

Nếu từng mê trò xếp gạch Tetris hồi nhỏ, có lẽ bạn sẽ nhớ cảm giác những khối hình rơi xuống, buộc người chơi phải xoay, dịch, lấp chỗ trống thật nhanh để tránh “vỡ trận”. Chuỗi cung ứng điện tử toàn cầu những năm gần đây cũng đang vận động theo cách tương tự: Các nhà sản xuất liên tục dịch chuyển nhà máy, phân bổ lại vốn và năng lực sản xuất để thích nghi với địa chính trị, thuế quan và rủi ro tập trung. 

Bộ dữ liệu của Bloomberg Intelligence theo dõi 9 doanh nghiệp sản xuất hàng điện tử lớn trên toàn cầu cho thấy Trung Quốc - mảnh ghép trung tâm suốt nhiều thập kỷ - đang dần mất vai trò tuyệt đối, với 5 trên 9 công ty đang rút dần cơ sở sản xuất khỏi quốc gia tỉ dân.

Song song đó, bản đồ chuỗi cung cũng ghi nhận sự nổi lên của điểm sáng: Việt Nam. Đây là khu vực hiếm hoi mà 100% doanh nghiệp được quan sát đều mở rộng hiện diện - một tín hiệu rõ ràng về vai trò ngày càng lớn của Việt Nam trong chuỗi cung ứng điện tử toàn cầu. Dữ liệu cho thấy 5/9 công ty đang đầu tư mạnh (bao gồm Hon Hai, Luxshare, Jabil, Flex, Inventec - những nhà cung ứng hàng đầu của Apple, HP, Microsoft…) và 4 công ty còn lại đều đầu tư đang thêm. 

Phân tích sâu hơn về thị trường Việt Nam cho thấy cả cơ hội lẫn giới hạn. Việt Nam đã mở rộng mạnh trong sản xuất smartphone, laptop, tablet, thiết bị đeo và một phần nhỏ ở máy chủ. Kim ngạch nhập khẩu của Mỹ từ Việt Nam đối với nhóm hàng máy móc và thiết bị xử lý dữ liệu đã tăng trên 100% trong những tháng gần đây, dẫn đầu bởi laptop; nhóm điện tử và linh kiện tăng khoảng 40%, nhờ smartphone và thiết bị tiêu dùng.

Tuy nhiên, lợi thế “gần Trung Quốc” cũng đi kèm rủi ro: Chuỗi linh kiện vẫn phụ thuộc lớn vào nguồn từ nước láng giềng, khiến quá trình nội địa hóa chậm và làm dấy lên lo ngại Việt Nam có thể bị xem là điểm trung chuyển hàng hóa Trung Quốc trong bối cảnh căng thẳng thương mại Mỹ - Trung. Đây là một trong những thách thức dài hạn nếu Việt Nam muốn tiến sâu hơn vào các khâu có giá trị gia tăng cao.

Ở quy mô toàn ngành, Bloomberg Intelligence ước tính tỷ trọng tài sản cố định của nhóm ngành sản xuất hàng điện tử theo hợp đồng tại Trung Quốc đã giảm từ 65% năm 2018 xuống 44% năm 2024 và có thể còn 41% năm 2025, đồng thời dự kiến xuống khoảng 29,6% vào năm 2033. Ngược lại, Mỹ, các nước ASEAN, Ấn Độ và Mexico có thể chiếm 36% vào năm 2025, so mạnh so với con số 17% năm 2018. 

Từ góc nhìn chiến lược khu vực, báo cáo Future of Asia - The great trade realignment (Tương lai châu Á - Cuộc tái sắp xếp lớn của thương mại toàn cầu) của McKinsey nhận định dòng vốn FDI vào các ngành mang tính định hình tương lai, bao gồm sản xuất điện tử, tại châu Á đã gần như tăng gấp đôi khi các tập đoàn đa quốc gia đa dạng hóa chuỗi cung ứng. 

Ông Gautam Kumra, chủ tịch McKinsey khu vực châu Á (trừ Trung Quốc), đánh giá: “Khi các lực lượng mới trên toàn cầu đang viết lại những quy tắc thương mại truyền thống, khả năng đọc đúng tín hiệu dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) và những thay đổi trong hệ sinh thái sản phẩm mới sẽ mang tính sống còn. Các doanh nghiệp trong khu vực đang đứng trước ‘một cơ hội có một không hai trong một thế hệ’ để chủ động định hình vị thế của mình trong bản đồ thương mại toàn cầu.”

Nhìn lại “ván Tetris” chuỗi cung ứng điện tử, Việt Nam rõ ràng đang được đặt vào một vị trí đẹp: đủ gần để kết nối với trung tâm linh kiện lớn nhất thế giới, đủ linh hoạt để hấp thụ dòng vốn dịch chuyển, và đủ ổn định để trở thành lựa chọn dài hạn cho nhiều tập đoàn. Nhưng để không chỉ là một khối gạch lấp chỗ trống tạm thời, Việt Nam vẫn cần giải bài toán quen thuộc: Phát triển hệ sinh thái linh kiện, nâng kỹ năng lao động và giảm rủi ro chính sách - những yếu tố quyết định xem mảnh ghép này có “ăn điểm” lâu dài hay không.