Khái niệm “nghịch lý tổng hợp” (aggregation paradox) được Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) nêu ra trong báo cáo tóm tắt về AI tạo sinh và việc làm tại Việt Nam, công bố tháng 4.2026. Theo đó, AI chủ yếu giúp một số tác vụ được hoàn thành nhanh hơn hoặc hiệu quả hơn.

Nhưng “những lợi ích ở cấp độ cá nhân này không tự động chuyển hóa thành tăng năng suất ở cấp doanh nghiệp, cấp ngành hay toàn nền kinh tế. Điều này cho thấy Việt Nam vẫn còn một chặng đường dài phải đi,” ông Felix Weidenkaff, đại diện ILO, trả lời phỏng vấn của Bloomberg Businessweek Vietnam tại Diễn đàn Kinh tế Mùa thu vừa diễn ra tuần này.

Theo Viện Kinh tế AI thuộc Microsoft, tỉ lệ sử dụng AI tạo sinh ở Việt Nam tăng từ 21,2% nửa đầu năm 2025 lên 23,5% nửa cuối năm, cao hơn mức 16,3% toàn cầu, Indonesia (12,7%), Philippines (18,3%) và Thái Lan (10,7%). Khảo sát của Google, Temasek và Bain & Company cho biết 81% số người được hỏi tương tác với AI hằng ngày, nhưng ILO nhận định con số này phản ánh hành vi của người dân nói chung nhiều hơn là mức độ ứng dụng tại nơi làm việc.

Số liệu khảo sát của EY củng cố cho quan sát này. Theo đó, 81,1% doanh nghiệp ghi nhận AI giúp tiết kiệm thời gian, tiếp theo là giúp quy trình hiệu quả hơn (56,8%) và cắt giảm chi phí (55,9%). Đáng chú ý, chỉ 32,4% ghi nhận tăng trưởng doanh thu nhờ AI, trong khi 78,4% giám đốc công nghệ thông tin (CIO) cho biết tăng trưởng doanh thu hoặc mô hình kinh doanh mới là kết quả hàng đầu họ kỳ vọng từ công nghệ.

Vì sao lợi ích cá nhân chưa thành năng suất chung

ILO nêu các rào cản gồm khả năng hấp thụ công nghệ, khoảng cách về quản lý và tổ chức, cùng hạn chế tài chính. Một khảo sát của ILO đối với các tổ chức đại diện người sử dụng lao động và hiệp hội doanh nghiệp tại 9 quốc gia ở châu Á - Thái Bình Dương cho thấy việc thiếu hụt chuyên môn nội bộ trong các công ty, đặc biệt là về kỹ năng số, là một trong những rào cản phổ biến nhất đối với việc ứng dụng AI. 

Theo ông Weidenkaff, giải pháp không chỉ nằm ở công nghệ: "Việt Nam còn cần một hệ sinh thái giúp doanh nghiệp biến hiệu quả ở cấp độ tác vụ thành năng suất cao hơn, sản lượng tốt hơn và điều kiện làm việc tốt hơn ở cấp doanh nghiệp, rồi tiếp đó là ở cấp ngành và toàn nền kinh tế." Muốn vậy, cần có không chỉ chính sách và đầu tư cho công nghệ, mà còn cả các chính sách và đầu tư đi kèm trong thương mại, công nghiệp, các thiết chế thị trường lao động, giáo dục và đào tạo. 

Trong chuỗi chuyển hóa từ hiệu quả tác vụ sang năng suất chung, ILO xem doanh nghiệp là mắt xích quan trọng. "Doanh nghiệp có thể giữ vai trò dẫn dắt, phối hợp với chính phủ và người lao động trong quá trình ứng dụng AI,” ông Weidenkaff nói. 

Một chương trình thí điểm của ILO tại doanh nghiệp nhỏ và vừa ở Việt Nam cho thấy việc tổ chức lại quy trình quan trọng không kém công nghệ. Tại một doanh nghiệp sản xuất cơ khí chính xác, công cụ kiểm tra ngoại quan bằng AI giúp thời gian kiểm tra mỗi đơn vị giảm từ khoảng 20 giây xuống còn 5 giây. Độ chính xác trong phát hiện lỗi tăng từ 95% (khi chỉ có con người thực hiện) lên 99% (khi con người phối hợp cùng AI). 

Ông Weidenkaff cho rằng điều kiện đi kèm là đối thoại tại nơi làm việc: "Người lao động là những người hiểu rõ nhất quy trình vận hành và cách sản phẩm được làm ra, nên cần để họ tham gia xác định AI có thể được áp dụng ở đâu cho tốt nhất, và họ thấy giá trị gia tăng ở những khâu nào để quy trình ngày càng hiệu quả."