Vanessa Walilko không muốn dính dáng gì đến trí tuệ nhân tạo (AI). Cô lo lắng về việc các công ty AI đang làm gì với dữ liệu của mọi người, tác động của ngành này đối với môi trường, và cách các công cụ này đang làm xói mòn sự sáng tạo và tư duy phản biện của con người. Vì tất cả những điều này, cô cho biết mình "thực sự, thực sự tức giận với những người sử dụng nó".

Những niềm tin đó đã khiến nhà thiết kế trang sức 43 tuổi sống tại Evanston, Illinois, mâu thuẫn với bạn bè và gia đình. Gần đây, Walilko, người cũng làm việc trong ngành PR, đã tranh cãi với một người bạn liên tục gửi cho cô những video động vật do AI tạo ra. "Chúng cho thấy những con bê con nằm gọn trong hai lòng bàn tay của ai đó và bạn tôi cứ khăng khăng rằng chúng là thật," cô nói. "Điều đó làm tôi tức điên." Sau đó, người em họ của cô gửi một bức ảnh của ông bà đã khuất của Walilko, được AI làm sống động. "Tôi đã kinh tởm việc cô ấy điều khiển xác chết của họ như múa rối," cô nói. "Cô ấy nói với tôi rằng cô ấy đã 'làm họ sống lại.'" Walilko cho biết vụ việc đã "chắc chắn" làm căng thẳng mối quan hệ của họ. "Tôi liên tục sợ hãi về những gì cô ấy có thể sử dụng AI tiếp theo."

AI đã đi từ bên lề xã hội vào dòng chảy chính trong một thời gian ngắn đáng kinh ngạc. Theo dữ liệu của trung tâm Nghiên cứu Pew công bố vào tháng 6, khoảng một nửa số người trưởng thành ở Mỹ sử dụng các chatbot AI như ChatGPT, Gemini hoặc Copilot, với 1 trong 4 người sử dụng chúng hàng ngày.

Nhưng việc áp dụng nhanh chóng công nghệ này cũng đi kèm với sự bất an ngày càng tăng. Hơn một nửa số người được hỏi trên toàn cầu trong một nghiên cứu của đại học Stanford năm 2025 đồng ý với tuyên bố rằng "các sản phẩm và dịch vụ sử dụng trí tuệ nhân tạo khiến tôi lo lắng," tăng từ 39% vào năm 2022. Quan điểm cũng khác biệt rõ rệt theo khu vực. Chỉ 38% người được hỏi ở Mỹ cho biết các sản phẩm và dịch vụ sử dụng AI khiến họ hào hứng, so với 84% ở Trung Quốc, 80% ở Indonesia, 37% ở Anh và 34% ở Thụy Điển. Đặc biệt ở phần lớn các nước phương Tây, sự bất an đó đã làm nảy sinh một văn hóa từ chối ngày càng lớn từ những người như Walilko.

Các nhà nghiên cứu chỉ mới bắt đầu nghiên cứu về hậu quả xã hội của AI và có rất ít công trình thực nghiệm xem xét liệu thái độ đối với công nghệ có đang trở thành một phần bản sắc của con người hay không. Nhưng các cuộc phỏng vấn với những người hoài nghi AI và các chuyên gia nghiên cứu về đạo đức, xung đột và hành vi tổ chức cho thấy rằng, đối với một số người, việc sử dụng AI đã trở thành một thước đo cho các giá trị.

Derek Leben, phó giáo sư giảng dạy về đạo đức tại trường Kinh doanh Tepper của đại học Carnegie Mellon, cho biết các cơ chế tương tự thúc đẩy mọi người trở nên cảnh giác và thù địch với bạn bè, đồng nghiệp và thành viên gia đình có niềm tin chính trị khác biệt đang bắt đầu định hình thái độ đối với AI. "Hiệu ứng xã hội rõ ràng nhất là sự nghi ngờ," ông nói. "Trong môi trường làm việc, điều này hiện đang được gọi là 'sự nghi ngờ AI,' nơi nhân viên nghi ngờ đồng nghiệp của họ bí mật sử dụng AI để tạo ra nội dung."

Nó cũng đang len lỏi vào các mối quan hệ cá nhân, với việc bạn bè nghi ngờ nhau sử dụng AI để viết email, tin nhắn và các thông điệp cá nhân khác như lời thề hoặc lời chúc trong đám cưới. "Cũng có một sự phán xét về đạo đức và chính trị đi kèm với việc sử dụng AI," Leben nói. "Đặc biệt là trong các ngành công nghiệp sáng tạo, nơi sự kỳ thị là mạnh mẽ nhất."

Các công nghệ mới từ lâu đã làm dấy lên lo ngại về cách chúng có thể định hình lại xã hội. Nhưng ý nghĩa xã hội của AI ngày càng không nằm ở bản thân công nghệ mà ở những gì mọi người tin rằng nó đại diện. Những người phản đối AI viện dẫn các vấn đề từ cá nhân đến xã hội. Họ lo lắng rằng việc sử dụng công nghệ này góp phần vào sự suy giảm nhận thức, biến đổi khí hậu, bất bình đẳng kinh tế và thành kiến.

Carla Milan, một chuyên gia y tế công cộng 37 tuổi ở thành phố New York, tránh sử dụng AI tạo sinh vì một loạt lý do, bao gồm cả những lo ngại về quyền riêng tư và môi trường. Điều làm cô thất vọng nhất là chứng kiến đồng nghiệp và bạn bè đón nhận nó một cách bừa bãi. "Tôi nghe mọi người ủng hộ AI và tôi nghĩ, 'Chắc rồi, sao chúng ta không cùng nhau tham gia vào sự sụp đổ tập thể của chính mình nhỉ?'" cô nói. "Tại sao chúng ta không cùng nhau góp phần làm giảm đi tính nhân văn và hủy hoại môi trường?'"

Victoria Carina, nhà thiết kế thời trang và người sáng lập một thương hiệu quần áo, tự mô tả mình là một người truyền bá tư tưởng chống AI. Cô cho biết lập trường của mình về công nghệ này là "một điểm xích mích phổ biến tại các sự kiện kết nối," nơi cô thường thấy đầy rẫy "những người cuồng tín mù quáng với mọi thứ liên quan đến AI." Sống tại Valencia, Tây Ban Nha, người phụ nữ 32 tuổi này ghét việc "mọi người đang đối xử với ChatGPT như một sự thay thế cho kết nối con người thực sự." Cô kinh hoàng trước các thông tin giả mạo (deepfake) và lo lắng về những tác động của AI đối với quyền riêng tư. Kết quả là, cô nói rằng mình "đơn giản là không thể tìm thấy tiếng nói chung" với những người sử dụng AI mà không xem xét các tác động tiêu cực của nó.

""

Ý nghĩa xã hội của AI ngày càng không nằm ở bản thân công nghệ mà ở những gì mọi người tin rằng nó đại diện.

Nhiều người hoài nghi cũng lo lắng rằng AI sẽ làm suy yếu sự sáng tạo. Một nghiên cứu của các giáo sư Wharton cho thấy mặc dù ChatGPT cải thiện chất lượng của các ý tưởng cá nhân, nó lại khiến các nhóm tạo ra nhiều ý tưởng tương tự nhau hơn, làm giảm sự đa dạng vốn rất quan trọng cho sự đổi mới đột phá. Đó là một lý do khiến sự kỳ thị xung quanh AI đặc biệt mạnh mẽ trong các ngành công nghiệp sáng tạo. Các nhân vật nổi tiếng từ Alison Roman đến Emily Blunt đã công khai lên án công nghệ này, trong khi các nhóm tác giả và nghệ sĩ thị giác đã đẩy cuộc chiến đi xa hơn bằng cách đệ đơn kiện các công ty AI, cáo buộc họ sử dụng tác phẩm có bản quyền để huấn luyện các mô hình của mình. "Cộng đồng xăm hình đang rất phẫn nộ về điều đó," Dillon Forte, nghệ sĩ xăm hình 39 tuổi ở Austin, nói. "Chắc chắn có một cảm giác oán giận chung đối với AI."

Patrick Galey, người làm việc tại một tổ chức phi lợi nhuận về khí hậu, tin rằng xích mích xung quanh AI một phần xuất phát từ cảm giác rằng công nghệ này không còn là một lựa chọn. "Nó đang được truyền đạt như một bài tập về nhà bắt buộc, không phải là điểm cộng," ông nói. "Bạn phải làm điều này. Bạn phải tham gia." Đối với nhiều người, ông lập luận, sự phản kháng không chỉ là về việc từ chối cảm giác AI đang bị áp đặt lên họ mà còn là về chính công nghệ đó. Galey, người sống tại London, cho biết ông không phản đối việc mọi người sử dụng AI nếu họ thực sự thấy nó hữu ích. "Điều mà tôi sẽ chống lại," ông nói, "là biến điều đó thành một đức tính."

Thật vậy, nhiều công ty lớn đang thúc đẩy nhân viên sử dụng AI như một phần công việc của họ, trong khi một số công ty, bao gồm Accenture và Starbucks, có các hệ thống khuyến khích rõ ràng gắn việc thăng chức hoặc thưởng với việc sử dụng AI. Điều đó đang tạo ra những lằn ranh chia rẽ mới giữa những nhân viên đón nhận công nghệ và những người chống lại nó.

Sarah, phụ nữ 36 tuổi ở New York làm việc trong ngành tài chính và yêu cầu chỉ được xác định bằng tên riêng vì sợ bị ảnh hưởng, cho biết các yêu cầu sử dụng AI trong nhóm của cô khiến cô cảm thấy "ảm đạm." "Bằng cách tuân thủ, tôi cảm thấy như mình đang tự phá hoại triển vọng nghề nghiệp của chính mình. Tôi thực sự đang giúp công ty của mình huấn luyện những cỗ máy có thể một ngày nào đó sẽ thay thế tôi." Trong khi đó, một nhân viên bán lẻ 45 tuổi ở New York cho biết công ty của cô đình chỉ quyền lợi giảm giá cho nhân viên nếu họ không hoàn thành khóa đào tạo về AI. "Tôi có thể thấy AI hữu ích cho một số việc," cô nói. "Nhưng việc bị ép buộc sử dụng thực sự rất khó chịu."

Nó không chung với giá trị của tôi

Jeremy Pollack, nhà tâm lý học xã hội-tổ chức nghiên cứu về giải quyết xung đột, cho biết mọi người ngày càng trải nghiệm AI không phải như một công cụ trung lập mà như một biểu tượng của tương lai mà họ đang tán thành. "Việc từ chối [sử dụng AI] trên nguyên tắc sẽ khôi phục lại cảm giác tự chủ và sự rõ ràng về mặt đạo đức khi bối cảnh thực tế có vẻ mờ mịt và choáng ngợp," ông nói. "Và việc nói 'Tôi là người không sử dụng AI' báo hiệu sự thuộc về một cộng đồng chia sẻ những lo ngại của bạn, đó là một nguồn an ủi thực sự trong một thời điểm đầy lo âu."

Pollack cho biết những rạn nứt đang nổi lên về AI hiếm khi phát sinh từ những gì công nghệ có thể làm. "Chúng đến từ sức nặng đạo đức mà mọi người gán cho nó, nơi 'chúng ta bất đồng về một công cụ' âm thầm trở thành 'họ không có chung giá trị với tôi.'" Những xung đột như vậy hiếm khi bùng nổ vì một sự bất đồng kịch tính. Thay vào đó, chúng tích tụ qua những khoảnh khắc phán xét được cảm nhận lặp đi lặp lại.

Khi AI ngày càng được đan cài sâu hơn vào cuộc sống hàng ngày, những khoảnh khắc đó có thể sẽ chỉ trở nên phổ biến hơn, cả ở nơi làm việc và trong các mối quan hệ cá nhân. Một cuộc khảo sát với 3.500 người trẻ ở Mỹ do ứng dụng hẹn hò Hily thực hiện cho thấy 64% người thuộc thế hệ Z và 56% người hẹn hò thuộc thế hệ millennial cho biết họ sẽ không hẹn hò với người dựa vào AI cho các quyết định hàng ngày. Một tỉ lệ tương tự, 60% thế hệ Z và 54% thế hệ millennial, cho biết họ sẽ thấy một đối tác tiềm năng "cực kỳ hấp dẫn" nếu người đó thừa nhận họ không bao giờ sử dụng AI cho các quyết định cá nhân.

Pollack nói rằng những người điều hướng thành công các quan điểm đối lập về AI hiếm khi làm vậy bằng cách thuyết phục lẫn nhau. Thay vào đó, họ quyết định rằng mối quan hệ quan trọng hơn cuộc tranh cãi. Sự tò mò, ông nói, có xu hướng hiệu quả hơn là sự thuyết phục.

Về phần mình, Walilko cho biết cô khó có thể thay đổi suy nghĩ của mình trong tương lai gần. "Tất nhiên tôi sẵn sàng thảo luận và tìm hiểu về AI," cô nói. "Nhưng cuối cùng, với tư cách là một người sáng tạo, tôi ủng hộ con người. Và AI thì chống lại con người."

Với sự hỗ trợ từ Diksha Madhok