Tác phẩm nổi tiếng nhất về cây cầu Pont Neuf ở Paris nay đã không còn tồn tại. Những bức vẽ ít tên tuổi hơn về cây cầu này nằm xuất hiện rải rác trong bộ sưu tập của nhiều bảo tàng trên thế giới, với dấu ấn của Renoir, Monet hay Pissarro. Nhưng không tác phẩm nào có thể sánh vai được với một dự án ra đời cách đây gần 40 năm.

Năm 1985, cặp nghệ sĩ quá cố Christo và Jeanne Claude đã phủ kín toàn bộ cây cầu bằng hơn 40.000 mét vuông vải lụa màu vàng óng. Lộng lẫy và hoành tráng, The Pont Neuf Wrapped thu hút khoảng 3 triệu lượt khách chỉ trong hai tuần tồn tại. Dự án này không phải do chính phủ đặt hàng. Trên thực tế, hai nghệ sĩ đã mất cả một thập kỷ để thuyết phục chính quyền Paris cho phép họ thực hiện điều đó. Toàn bộ chi phí ước tính 2,5 triệu USD được tự chi trả bằng việc bán các tác phẩm nghệ thuật của chính họ.

Vào thời điểm đó, đây là một tầm nhìn nghệ thuật mang tính đột phá. Trong nhiều thế kỷ, nghệ thuật công cộng thường gắn liền với tượng đài, tượng bán thân hay các hình thức điêu khắc trang trọng khác, với mục đích tôn vinh hoặc tưởng niệm. Ngược lại, The Pont Neuf Wrapped là một sự can thiệp quy mô lớn vào không gian đô thị do nghệ sĩ tự tổ chức và mang cảm giác của một sự kiện hơn là một tác phẩm điêu khắc. Bốn mươi năm sau, cách làm này đã trở thành khuôn mẫu cho nghệ thuật công cộng.

Từ những năm 1960, nghệ sĩ người Ý Franco Mazzucchelli đã thực hiện các tác phẩm điêu khắc bơm hơi cỡ lớn mang tên Abbandoni, rồi đặt chúng vào quảng trường, công viên và các khu vực ven đô mà không xin phép. Chúng thường biến mất rất nhanh. Tháng này, một triển lãm cá nhân tại phòng tranh thương mại Champ Lacombe ở Biarritz trưng bày tư liệu về giai đoạn đầu sáng tác của ông cùng nhiều tác phẩm mới được thiết kế riêng cho từng địa điểm.

“Tôi không đặt nhiều niềm tin vào nghệ thuật công cộng chỉ mang tính trang trí hoặc ca ngợi,” ông nói. “Tôi quan tâm hơn khi nó tạo ra một sự dịch chuyển, một nhịp ngắt quãng, khiến cách ta nhìn về không gian quen thuộc bị xáo trộn và buộc ta phải nhìn lại mọi thứ theo một cách khác.”

Những sắp đặt ngắn hạn như của Mazzucchelli giờ đã trở thành xu hướng chủ đạo trong giới nghệ thuật công cộng. Năm 2020, người biểu tình và chính phủ ở nhiều nơi trên thế giới đã tháo dỡ hàng chục tượng đài lịch sử lâu đời có liên quan đến bất công chủng tộc. Trong những năm sau đó, nhiều tác phẩm điêu khắc công cộng mang tính lâu dài, như đài tưởng niệm Martin Luther King Jr. của Hank Willis Thomas ở Boston hay tượng Mary Wollstonecraft của Maggi Hambling tại London, đều nhận về phản ứng trái chiều. Các dự án tạm thời cũng không tránh khỏi tranh cãi tương tự, nhưng tính ngắn hạn giúp chúng giảm bớt áp lực chỉ trích.

“Nếu bạn không thích, nó chỉ tồn tại trong thời gian ngắn,” Vladimir Yavachev, cháu của Christo và là giám đốc dự án của bộ đôi, nói khi nhắc lại lời người bác quá cố. “Nếu bạn thích, nó cũng chỉ tồn tại trong thời gian ngắn.”

Sự thay đổi này phản ánh tốc độ ngày càng nhanh của văn hóa thị giác. Khi diễn ngôn xã hội và chính trị thay đổi liên tục, những công trình điêu khắc công cộng đồ sộ và bất biến dễ trở nên lỗi thời. Theo Yavachev, chính vòng đời ngắn đã làm tăng sức tác động của các tác phẩm của Christo và Jeanne-Claude. “Chúng ta trân quý tuổi thơ vì nó không kéo dài,” ông nói. “Chúng ta trân quý cuộc đời vì nó hữu hạn.”

Nhờ thói quen xem và chia sẻ tác phẩm qua màn hình ngày càng phổ biến, các dự án ngắn hạn giờ tiếp cận được đông đảo công chúng hơn, dù trải nghiệm không còn được trọn vẹn như trước. Các nghệ sĩ cũng đáp lại bằng những tác phẩm giàu tính thị giác, dễ lan truyền, và thường đi kèm cách biến sự chú ý thành doanh thu.

Thực tế, các dự án nghệ thuật công cộng táo bạo và ngắn hạn mang lại lợi ích thương mại rõ rệt. Trong nhiều năm, các hội chợ như Frieze và Art Basel đã đưa sắp đặt công cộng vào chương trình. Dù do các phòng tranh thương mại tổ chức và chi trả, những trưng bày này thường ưu tiên các tác phẩm thu hút chú ý và khơi gợi thảo luận, qua đó có thể thúc đẩy giao dịch.

Một trong những tác phẩm được ghi nhận rộng rãi nhất tại Art Basel Paris năm ngoái không nằm trong khu hội chợ mà được lắp đặt tại Place Vendôme trong khuôn khổ chương trình công cộng. Đó là một quả bóng bay heli dài 20 mét tạo hình chú ếch Kermit đang nằm, do Alex Da Corte thực hiện và cùng phòng tranh Sadie Coles HQ đồng sản xuất. Tác phẩm được đặt đúng vị trí từng trưng bày Tree của Paul McCarthy, một khối bơm hơi cao 24 mét gây tranh cãi vào năm 2014 vì hình dáng gợi nên sự liên tưởng.

Khi lướt qua các bài đăng nổi bật trên Instagram tại địa điểm này, hình ảnh của influencer và siêu xe xen lẫn với những bức ảnh chụp hai tác phẩm nói trên. Dù mỗi tác phẩm chỉ xuất hiện trong vài ngày, “đời sống hậu kỳ” của chúng trên mạng xã hội và trong trí nhớ công chúng vẫn kéo dài đến hôm nay. Chú ếch Kermit bơm hơi của Da Corte có thể không thể bán được theo cách thông thường, nhưng nó đã giúp ông tiếp cận lượng khán giả rộng hơn so với một triển lãm phòng tranh hay gian hàng hội chợ.

Một ví dụ khác là triển lãm gần đây của nghệ sĩ Italy Michelangelo Pistoletto tại Nahmad Projects ở London, gồm 15 bức tranh mới vẽ các nhân vật kích thước thật trên gương, trưng bày cùng tác phẩm của Pablo Picasso. Sự kiện này khó được xem là một dấu mốc văn hóa lớn. Trong khi đó, tác phẩm video mới của ông là Three Mirrors đang được phát mỗi ngày một lần trên 23 màn hình công cộng tại các địa điểm như Casablanca, London và Seoul. Dự án là sự hợp tác với Circa, một nền tảng nghệ thuật công cộng được tài trợ bằng việc bán bản in.

Giờ đây, nghệ thuật công cộng dưới dạng một màn trình diễn thị giác đang quay về điểm khởi đầu. Tháng 6 tới, nghệ sĩ Pháp JR sẽ ra mắt một tác phẩm tri ân Christo và Jeanne Claude, ngay sau dịp kỷ niệm 40 năm dự án của họ. Ông sẽ biến cây cầu Pont Neuf dài 120 mét thành một hang đá, sử dụng cấu trúc bơm hơi cao 17 mét ở điểm cao nhất. “Có thể đây là tác phẩm nghệ thuật nhập vai lớn nhất thế giới,” ông nói. La Caverne du Pont Neuf sẽ tồn tại trong ba tuần.

Dù mới hai tuổi khi The Pont Neuf Wrapped được công bố, trải nghiệm đó vẫn để lại dấu ấn trong ông. “Ngay cả bây giờ, mỗi lần đi qua Pont Neuf, bạn vẫn nghĩ đến việc đã từng có một nguồn năng lượng khổng lồ bao quanh cây cầu, phủ kín nó,” ông nói. “Điều đó cho thấy sức mạnh của nghệ thuật công cộng. Họ đã mở ra một cánh cửa rất lớn.”

Giống như tác phẩm mà dự án này tri ân, La Caverne sẽ không nhận hỗ trợ tài chính từ chính phủ. Thay vào đó, nó được hậu thuẫn bởi các nhà tài trợ tư nhân, gồm Bloomberg Philanthropies, Snap, và Paris Aéroport, cùng nguồn thu từ bán tác phẩm. La Caverne không thể bán theo cách thông thường, nhưng sẽ đi kèm một triển lãm các tác phẩm dễ tiếp cận hơn với giới sưu tầm tại Perrotin, phòng tranh của nghệ sĩ tại Pháp.

Trong một bài viết năm 2017 cho Art Monthly, giám tuyển và nhà viết Lisa Le Feuvre, từng phụ trách nghiên cứu điêu khắc tại Henry Moore Institute, mô tả mối quan hệ của bà với một bức tranh tường của William Mitchell gần nhà: “Tôi đi ngang qua nó suốt 15 năm mà không hề nhìn thấy.”

Ngược lại, tính ngắn hạn lại thu hút sự chú ý. “Tôi đã thấy thời gian như ngừng lại ở Piccadilly,” Josef O’Connor, nhà sáng lập kiêm giám đốc nghệ thuật của Circa, nói về các buổi trình chiếu hằng ngày của tổ chức tại trung tâm London. “Tôi cảm nhận được một trong những nút giao bận rộn nhất thành phố chậm lại, ngay cả khi chỉ trong 10 phút.”