Không khu vực nào trên thế giới sản xuất nhiều dầu và khí đốt hơn các quốc gia nằm dọc Vịnh Ba Tư. Phần lớn nguồn năng lượng này chỉ có thể được xuất khẩu bằng tàu chở dầu đi qua eo biển Hormuz, tuyến đường thủy đã gần như bị phong tỏa trong hơn ba tháng qua.

Iran đã siết chặt hoạt động lưu thông qua eo biển này kể từ khi bị Mỹ và Israel tấn công vào cuối tháng 2. Tehran từ chối mở lại tuyến vận tải biển quan trọng này cho đến khi Mỹ dỡ bỏ lệnh phong tỏa đối với các cảng của Iran.

Việc khôi phục quyền tự do hàng hải đã trở thành một trong những trở ngại lớn nhất trong các cuộc đàm phán hòa bình. Khi tình trạng bế tắc kéo dài, thiệt hại kinh tế do gián đoạn tại Hormuz gây ra ngày càng lan rộng trên toàn cầu. Nguồn cung dầu mỏ, khí đốt và nhiều loại hàng hóa khác ngày càng bị thắt chặt, trong khi giá cả tăng mạnh so với thời điểm trước chiến tranh.

Chiến tranh Iran đã ảnh hưởng như thế nào đến hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz?

Iran đã nhiều lần tấn công tàu thuyền trong và xung quanh Vịnh Ba Tư, khiến phần lớn chủ tàu không muốn mạo hiểm đi qua Hormuz vì lo ngại thiệt hại về nhân mạng, hàng hóa và phương tiện.

Một số tàu vẫn chấp nhận hành trình này bằng cách tắt thiết bị phát tín hiệu định vị để tránh trở thành mục tiêu. Có dấu hiệu cho thấy quân đội Mỹ đã âm thầm hỗ trợ dẫn đường cho một số tàu đi qua tuyến đường thủy này. Iran cũng cho phép một số tàu đi qua eo biển thông qua hành lang hàng hải bám sát bờ biển nước này, thường sau các cuộc đàm phán về bảo đảm an toàn và đôi khi kèm theo yêu cầu thanh toán tới 2 triệu USD.

Dù vậy, số lượt tàu trung bình đi qua Hormuz mỗi ngày đã giảm xuống dưới 10 chuyến, từ khoảng 135 chuyến trong thời bình. Lưu lượng sụt giảm nghiêm trọng buộc các nhà sản xuất dầu trong khu vực phải dừng phần lớn hoạt động khai thác do không còn đủ chỗ để lưu trữ dầu thô.

Iran vẫn chống lại sức ép từ lệnh phong tỏa của Mỹ nhằm buộc nước này mở lại Hormuz. Tehran thậm chí còn mở rộng khu vực mà họ tuyên bố kiểm soát và thành lập một cơ quan mới mang tên Cơ quan Eo biển Vịnh Ba Tư để quản lý hoạt động qua lại. Đại sứ Iran tại Pháp Mohammad Amin Nejad cho biết Tehran đang thảo luận với Oman, quốc gia nằm ở phía Nam eo biển, về việc thiết lập một hình thức thu phí thường trực đối với các tàu đi qua.

Điều gì cần xảy ra để eo biển Hormuz mở cửa trở lại?

Ngay cả khi Mỹ và Iran đạt được thỏa thuận hòa bình, hoạt động vận tải bình thường khó có thể được khôi phục ngay lập tức. Các chủ tàu cần tin tưởng rằng mọi tàu được đưa vào Vịnh Ba Tư đều có thể rời đi an toàn và không bị trì hoãn.

Một trong những vấn đề lớn là nguy cơ từ thủy lôi. Iran cho biết họ đã rải thủy lôi dọc các tuyến hàng hải được sử dụng nhiều nhất trong vùng eo biển hẹp này.

Một số đơn vị vận hành tàu có thể từ chối đi qua Hormuz nếu không có lực lượng quân sự hộ tống. Hải quân Mỹ không có đủ tàu để bảo vệ hơn 100 phương tiện thường xuyên đi qua tuyến đường thủy này mỗi ngày. Chính quyền Tổng thống Donald Trump cũng gặp khó khăn trong việc thuyết phục các đồng minh nhanh chóng triển khai lực lượng hải quân hỗ trợ.

Anh và Pháp đang dẫn đầu các cuộc thảo luận nhằm thành lập một liên minh đa quốc gia để giúp khôi phục hoạt động vận tải qua Hormuz sau khi xung đột được chấm dứt trong thời gian đủ dài.

Ngay cả khi có lực lượng hộ tống hải quân, việc giải tỏa lượng tàu tồn đọng ở hai đầu eo biển vẫn có thể mất nhiều tuần. Chiều rộng hạn chế của tuyến đường thủy khiến số lượng tàu được hộ tống cùng lúc bị giới hạn và làm các đoàn tàu dễ trở thành mục tiêu tấn công.

Chiến tranh Iran có thể tác động như thế nào đến tương lai dài hạn của Hormuz?

Các chủ tàu, công ty bảo hiểm và khách hàng của họ đã chứng kiến việc Iran, một quốc gia gần như không sở hữu lực lượng hải quân thông thường đáng kể, có thể nhanh chóng làm tê liệt hoạt động vận tải qua Hormuz dễ dàng đến mức nào. Họ cũng thấy rõ việc khôi phục hoạt động bình thường khó khăn ra sao.

Iran phát tín hiệu rằng nước này sẽ tiếp tục kiểm soát các chuyến tàu qua lại và tận dụng lợi thế đó để tạo nguồn thu ngay cả khi chiến tranh kết thúc.

Nếu một thỏa thuận hòa bình giữa Mỹ và Iran không thể loại bỏ mối đe dọa đối với hoạt động hàng hải tại Hormuz, các yếu tố kinh tế của tuyến thương mại quan trọng này có thể thay đổi trong nhiều năm tới. Những nhà khai thác tàu thận trọng nhất có thể đi đến kết luận rằng việc đi qua eo biển Hormuz không còn xứng đáng với rủi ro trong bất kỳ hoàn cảnh nào. Phí bảo hiểm tăng cao cũng có thể khiến hoạt động thương mại tại Vịnh Ba Tư mất khả năng cạnh tranh so với các khu vực khác trên thế giới.

Eo biển Hormuz có ý nghĩa như thế nào?

Nằm giữa Iran ở phía Bắc và UAE cùng Oman ở phía Nam, eo biển Hormuz kết nối Vịnh Ba Tư với Ấn Độ Dương. Tuyến đường thủy này dài khoảng 100 dặm (161 km) và có điểm hẹp nhất chỉ rộng 24 dặm. Các làn hàng hải theo mỗi hướng chỉ rộng khoảng 2 dặm.

Hormuz là tuyến đường sống còn đối với thị trường năng lượng toàn cầu, đảm nhận khoảng một phần năm lượng dầu mỏ và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) của thế giới. Trong điều kiện bình thường, Ả Rập Xê Út, Iraq, Iran, Kuwait, Bahrain, Qatar và UAE đều vận chuyển dầu thô qua Hormuz, trong đó phần lớn hàng hóa được xuất sang châu Á.

Các quốc gia vùng Vịnh cũng sở hữu nhiều nhà máy lọc dầu sản xuất khối lượng lớn dầu diesel, nhiên liệu máy bay, naphtha, nguyên liệu dùng để sản xuất nhựa và xăng, cùng nhiều sản phẩm dầu mỏ khác được xuất khẩu đi khắp thế giới thông qua eo biển này.

Ngoài năng lượng, Hormuz còn là điểm nghẽn đối với nhiều mặt hàng như nhôm, phân bón và cả heli, loại khí được sử dụng trong quá trình sản xuất chất bán dẫn.

Các nhà sản xuất dầu có thể tránh eo biển Hormuz không?

Kuwait, Qatar và Bahrain không có tuyến đường biển thay thế nào khác cho hoạt động xuất khẩu.

Ả Rập Xê Út, quốc gia vận chuyển nhiều dầu nhất qua Hormuz, đã chuyển hướng dầu thô sang đường ống dẫn chạy về phía Tây tới cảng Yanbu bên bờ Biển Đỏ. Nước này xuất khẩu 3,65 triệu thùng dầu thô mỗi ngày từ Yanbu trong tháng 5. Con số đó chỉ nhỉnh hơn một nửa tổng lượng dầu xuất khẩu của Ả Rập Xê Út trong tháng 1, tháng gần nhất chưa bị ảnh hưởng bởi việc đóng cửa Hormuz.

Dù đường ống này có công suất vận chuyển 7 triệu thùng mỗi ngày, tương đương gần toàn bộ lượng xuất khẩu trước chiến tranh của Ả Rập Xê Út, một phần sản lượng vẫn phải dành cho nhu cầu trong nước. Tuyến đường này cũng đối mặt với rủi ro vì từng là mục tiêu trong các cuộc tấn công của Iran.

UAE cũng có thể tránh Hormuz thông qua đường ống kết nối các mỏ dầu với cảng Fujairah bên Vịnh Oman. Tuy nhiên, hệ thống này chỉ có thể vận chuyển chưa đến một nửa khối lượng xuất khẩu thông thường của nước này. Cơ sở hạ tầng ở cả hai đầu đường ống cũng đã bị Iran tấn công.

Công ty dầu khí quốc doanh Abu Dhabi National Oil đang đẩy nhanh tiến độ xây dựng đường ống thứ hai nhằm tăng gấp đôi năng lực xuất khẩu từ Fujairah vào năm 2027.

Đường ống dẫn dầu từ miền Bắc Iraq tới một cảng của Thổ Nhĩ Kỳ trên Địa Trung Hải hiện chưa kết nối với các mỏ dầu lớn ở miền Nam Iraq. Dù đang có kế hoạch khôi phục hoạt động vận chuyển qua Jordan và Syria, khối lượng dự kiến chỉ chiếm một phần rất nhỏ so với lượng dầu Iraq thường xuất khẩu qua Hormuz.

Iran có quyền kiểm soát eo biển Hormuz hay không?

Theo Công ước Liên Hiệp Quốc về Luật Biển (UNCLOS), các quốc gia có thể thực thi chủ quyền trong phạm vi 12 hải lý tính từ đường bờ biển, khu vực được gọi là lãnh hải.

Eo biển Hormuz nằm trong lãnh hải của Iran và Oman. Tuy nhiên, các quốc gia phải cho phép tàu thuyền nước ngoài được “đi qua vô hại” trong lãnh hải của mình và không được cản trở quyền “đi qua vô hại” hoặc “quá cảnh” tại các eo biển phục vụ hoạt động hàng hải quốc tế. Công ước cũng quy định các nước không được thu phí đối với tàu nước ngoài chỉ vì việc đi qua lãnh hải.

Mặc dù chính phủ Iran đã ký UNCLOS vào năm 1982, quốc hội nước này chưa bao giờ phê chuẩn hiệp ước đó.