Khi bộ trưởng Quốc phòng Australia Richard Marles mô tả đáy biển là chiến trường tại một hội nghị quốc phòng khu vực ở Singapore hồi đầu năm nay, những người nghe đồng tình với ông. An ninh cáp ngầm dưới biển, hạ tầng truyền tải hơn 95% lưu lượng dữ liệu và các giao dịch tài chính trị giá hàng ngàn tỉ USD mỗi ngày, từ lâu đã là mối quan tâm hàng đầu của các quan chức quân sự cấp cao, chuyên gia phân tích địa chính trị và bộ trưởng có mặt tại hội nghị.

Australia, Anh và Mỹ nhanh chóng công bố dự án chung nhằm phát triển công nghệ thiết bị lặn không người lái để bảo vệ cáp vào năm 2027. Trong khi đó, Singapore đưa ra khuôn khổ hợp tác gồm 17 quốc gia tại Đông Nam Á, châu Âu, Trung Đông và châu Đại Dương để tìm kiếm cơ hội hợp tác quốc phòng trong bảo vệ hạ tầng thiết yếu.

Tuy nhiên, trong khi các quốc gia chạy đua bảo vệ mạng lưới hiện hữu, những doanh nghiệp xây dựng hạ tầng số cho Đông Nam Á lại đối mặt với thách thức khác: Tránh các điểm nghẽn hàng hải và rủi ro từ sự hiện diện ngày càng lớn của Trung Quốc trên biển. Eo biển Malacca, tuyến đường biển hẹp giữa Indonesia, Malaysia và Singapore, đặc biệt dễ bị tổn thương vì có quá nhiều tuyến cáp đi qua.

Nhưng sự tập trung dày đặc không phải rủi ro duy nhất. Không nơi nào thể hiện rõ cuộc cạnh tranh địa chính trị quanh các tuyến cáp hơn Biển Đông, nơi Trung Quốc sử dụng quy định và hoạt động thực thi pháp luật trên biển để kiểm soát bên nào được xây dựng, sửa chữa hạ tầng cáp tại vùng biển tranh chấp. Trên thực tế, Bắc Kinh đang tìm cách vẽ lại bản đồ cáp ngầm, trong khi Mỹ và các đối tác tìm những cách mới để đối phó.

Tuyến cáp Echo của Google và Meta Platforms, kết nối Mỹ với Singapore qua Guam và Indonesia, cho thấy các công ty công nghệ đang thiết kế lại mạng lưới châu Á - Thái Bình Dương để giảm rủi ro liên quan đến Trung Quốc. Những tập đoàn này cho rằng tránh Bắc Kinh là lựa chọn đáng đánh đổi bằng chi phí cao hơn và rủi ro phải đặt cáp tại địa hình kém thuận lợi.

Dĩ nhiên, có thể dễ dàng xem đây chỉ là một hệ lụy khác của cạnh tranh Mỹ - Trung. Nhưng tác động sẽ kéo dài. Lộ trình được lựa chọn cho loại hạ tầng thiết yếu vô cùng đắt đỏ này sẽ định hình khu vực trong nhiều thập kỷ, củng cố quan hệ giữa một số quốc gia và khiến những nước khác ngày càng bị cô lập. Samuel Bashfield, nghiên cứu viên tại đại học La Trobe ở Melbourne, tác giả hai cuốn sách xuất bản gần đây, trong đó có một cuốn về cáp ngầm, từng viết rằng các đơn vị thi công ngày càng ngại hoạt động tại Biển Đông, nhiều bên thậm chí tránh hoàn toàn khu vực này.

Theo Bashfield, ngoài việc triển khai tàu hải cảnh quấy rối các đội sửa chữa hoặc ngăn họ tiếp cận khu vực có cáp, Bắc Kinh còn dùng những yêu cầu cấp phép ngặt nghèo để trên thực tế ngăn các dự án cáp quang ngầm không phải của Trung Quốc triển khai. Ông nói với tôi rằng sự chậm trễ này buộc một số dự án mới phải đổi hoàn toàn lộ trình, đi sát bờ và chôn cáp ở vùng đáy biển nông, một giải pháp không lý tưởng cho khả năng chống chịu của mạng lưới.

Chẳng hạn, hệ thống cáp Asia Connect trị giá 700 triệu USD, do công ty khởi nghiệp Inligo Networks dẫn dắt, sẽ tránh Biển Đông bằng tuyến đi qua Indonesia và Philippines. Pacific Light Cable Network, kết nối Mỹ với Đài Loan và Philippines, cũng trải qua thay đổi tương tự sau khi kế hoạch kết nối Hong Kong bị hủy do sự can thiệp của Mỹ.

Mỹ đã nỗ lực thuyết phục các nước Đông Nam Á và Thái Bình Dương không sử dụng nhà cung cấp Trung Quốc, thay vào đó lựa chọn doanh nghiệp Mỹ, Nhật Bản hoặc châu Âu. Cả hai siêu cường đều lo ngại sự tham gia của nước ngoài vào hạ tầng cáp có thể tạo điều kiện thu thập tình báo hoặc phá hoại. Washington coi công nghệ Trung Quốc là rủi ro an ninh, còn Bắc Kinh cũng bày tỏ lo ngại tương tự với thiết bị Mỹ và Nhật Bản.

Trước sự giám sát ngày càng chặt của Mỹ, năm 2019, Huawei đồng ý bán 51% cổ phần tại Huawei Marine Networks cho Hengtong Optic-Electric của Trung Quốc. Hengtong cũng mua lại phần vốn của đối tác Anh trong liên doanh. Doanh nghiệp xây dựng cáp sau đó đổi tên thành HMN Technologies. Tuy nhiên, cơ cấu sở hữu và nguồn gốc công nghệ khiến Mỹ cùng các đồng minh như Nhật Bản và Australia muốn hạn chế sử dụng công ty này trên khắp châu Á.

Những nước này đã đạt một số kết quả gần đây. Hồi tháng 8, Australia thông báo lần đầu tiên toàn bộ thành viên diễn đàn các Quốc đảo Thái Bình Dương đều được kết nối với mạng lưới cáp ngầm toàn cầu. Đây là thành tựu đáng kể, nhưng không có nghĩa doanh nghiệp Trung Quốc đã bị loại hoàn toàn khỏi Thái Bình Dương. Mặt trận tiếp theo là trung tâm dữ liệu. Các nước tài trợ cáp ngầm cũng cần hỗ trợ xây dựng hạ tầng lưu trữ và xử lý dữ liệu tại chỗ, nếu không muốn nhà cung cấp Trung Quốc lấp khoảng trống đó.

Nhật Bản sẽ phải đảm nhận phần lớn công việc này, với vai trò then chốt vừa là nhà sản xuất vừa là đầu mối kết nối Bắc Mỹ với châu Á. Riêng NEC đã là một trong những doanh nghiệp xây dựng cáp ngầm lớn nhất thế giới. Tokyo cần tận dụng các khuôn khổ như nhóm Bộ tứ Quad, gồm Mỹ, Nhật Bản, Ấn Độ và Australia, cùng hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN), để củng cố mạng lưới tại Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương và mở rộng năng lực đặt cáp, qua đó giảm ưu thế của Trung Quốc. Lãnh đạo ASEAN dự kiến họp tại Manila vào tháng tới, nơi một hội nghị lãnh đạo Quad cũng được lên kế hoạch. An ninh cáp ngầm cần được đặt ở vị trí ưu tiên trong chương trình nghị sự.

Tuy nhiên, có một nghịch lý trong nỗ lực hạn chế ảnh hưởng của Bắc Kinh đối với những tuyến cáp thiết yếu: Phần lớn quyền lực đó lại đang tập trung vào một nhóm nhỏ các tập đoàn công nghệ Mỹ. Liệu có điều gì đáng lo?