Khi Liu Tianming bắt đầu kinh doanh, các nhà máy của ông đặt tại Trung Quốc và phải nhập những máy móc tiên tiến nhất từ nước ngoài. Giờ đây, tình thế đã đảo ngược.

Năm 2009, Liu thành lập Sihui Fuji Electronic Technology Co. tại tỉnh Quảng Đông, miền nam Trung Quốc, để sản xuất bảng mạch in, bộ phận thiết yếu trong gần như mọi thiết bị điện tử. Bảng mạch giữ và kết nối các linh kiện nhỏ như vi mạch, còn việc khoan lỗ trên đó đòi hỏi thiết bị có độ chính xác cao.

Theo Liu, khi ấy chỉ doanh nghiệp Nhật Bản cung cấp được loại thiết bị này. Sau đó, thị trường có thêm một số lựa chọn từ Đức. Nhưng trong khoảng một thập kỷ qua, máy khoan Trung Quốc xuất hiện, bắt kịp về chất lượng rồi chiếm lĩnh thị trường.

Đó là một ví dụ về năng lực sản xuất khiến các đối tác thương mại lo ngại liệu doanh nghiệp của họ có thể cạnh tranh với những sản phẩm như xe điện Trung Quốc hay không. Nhưng ngoài thành phẩm phục vụ người tiêu dùng, Trung Quốc còn cung cấp cho các nhà máy trên khắp thế giới những thiết bị và đầu vào cần thiết để sản xuất. Điều này có thể giúp nước này duy trì ưu thế xuất khẩu trong nhiều năm tới, khi căng thẳng địa chính trị thúc đẩy làn sóng công nghiệp hóa mới.

Xu hướng ấy đặc biệt rõ tại Đông Nam Á, hiện là thị trường xuất khẩu lớn nhất của Trung Quốc. Khi Liu mở nhà máy mới năm 2023 tại một trong những khu công nghiệp lớn nhất Thái Lan, nhập thiết bị từ quê nhà là lựa chọn hiển nhiên.

“Máy khoan Trung Quốc chỉ có giá bằng một nửa,” ông nói. Theo ông, các doanh nghiệp sản xuất bảng mạch tại Thái Lan “có lẽ sẽ tiếp tục phụ thuộc vào nhà cung cấp Trung Quốc trong năm năm tới, giống như Trung Quốc từng phụ thuộc vào nhà cung cấp nước ngoài”.

Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) vượt Mỹ và Liên minh châu Âu để trở thành thị trường xuất khẩu lớn nhất của Trung Quốc năm 2023. Lãnh đạo các nước trong khối sẽ họp tại Manila tuần tới, với sự tham dự dự kiến của tổng thống Mỹ Donald Trump và thủ tướng Trung Quốc Lý Cường, cho thấy khu vực ngày càng trở thành địa bàn cạnh tranh chiến lược quan trọng. Một số thành viên có quan hệ quốc phòng chặt chẽ với Washington, trong khi tất cả đều dựa nhiều vào Trung Quốc về thương mại.

ASEAN cũng là điểm đến hàng đầu của vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài vào sản xuất, với dòng vốn này tăng gần 150% trong năm 2024. Nguyên nhân chủ yếu là các doanh nghiệp, trong đó có công ty Trung Quốc như của Liu, chuyển dịch sản xuất để đa dạng hóa chuỗi cung ứng hoặc tránh thuế quan, theo chiến lược “Trung Quốc cộng một”.

Các nhà máy mới kéo theo nhu cầu nhập khẩu tư liệu sản xuất, gồm máy móc và thiết bị khác, tăng mạnh. Theo viện Lowy tại Sydney, hơn 40% kim ngạch nhập khẩu nhóm hàng này của ASEAN đến từ Trung Quốc năm 2023, năm gần nhất có đầy đủ dữ liệu của khối. Tỉ trọng hiện nay có thể còn cao hơn khi lượng hàng xuất sang các nước như Việt Nam và Malaysia tăng vọt trong hai năm qua.

Tư liệu sản xuất và hàng hóa trung gian, gồm nguyên liệu và các đầu vào khác cho nhà máy, chiếm hơn 90% kim ngạch xuất khẩu Trung Quốc sang ASEAN. Trung Quốc giành thêm thị phần đồng nghĩa các nước khác mất đi, đặc biệt là Nhật Bản. Theo dữ liệu của Liên hợp quốc, kim ngạch bán máy móc của Nhật Bản sang ASEAN giảm từ 30 tỉ USD năm 2012 xuống 18 tỉ USD năm 2023. Nhập khẩu từ châu Âu và Mỹ cũng giảm.

Thị phần ngày càng lớn của Trung Quốc trong những ngành công nghệ cao mà nhiều nước muốn phát triển, từ máy móc đến ô tô, làm dấy lên cảm giác khủng hoảng tại một số nền kinh tế phát triển. Tại đây, làn sóng xuất khẩu mới được gọi là “Cú sốc Trung Quốc 2.0”.

Nhưng với ASEAN, nghiên cứu của Lowy cho thấy tác động tích cực hơn, nhất là so với cú sốc Trung Quốc đầu tiên trong thập niên 2000, khi hàng xuất khẩu giá rẻ từ các ngành sử dụng nhiều lao động gây sức ép lên những nước đang phát triển khác.

Lần này, ASEAN hưởng lợi từ thiết bị Trung Quốc có giá cạnh tranh và dòng vốn đầu tư tăng mạnh. Theo Lowy, điều đó giúp khối mở rộng thị phần toàn cầu trong những ngành chủ chốt như điện tử và ô tô. Đổi lại, Trung Quốc có được quan hệ thương mại bền vững với một trong những khu vực tăng trưởng nhanh nhất thế giới. 

Dù vậy, Trung Quốc vừa là nhà cung cấp vừa là đối thủ cạnh tranh của ASEAN, và làn sóng nhập khẩu cũng tạo ra những vấn đề khác. Tại Việt Nam, nước hưởng lợi lớn nhất từ chiến lược “Trung Quốc cộng một”, giới chức đang thúc đẩy doanh nghiệp sử dụng nhiều đầu vào trong nước hơn khi thâm hụt thương mại với Trung Quốc gia tăng.

Indonesia dựa vào Trung Quốc để nhập nguyên liệu cùng những thiết bị như máy cán và máy xử lý nhiệt, phục vụ ngành dệt may có vai trò nhạy cảm về chính trị vì tạo nhiều việc làm và đóng góp lớn cho xuất khẩu. Nước này cũng muốn phát triển chuỗi cung ứng nội địa để giảm phụ thuộc, đồng thời thỉnh thoảng lên tiếng cáo buộc Trung Quốc bán phá giá hàng dệt may.

Theo Redma Gita Wirawasta, chủ tịch hiệp hội Các nhà sản xuất sợi filament và xơ Indonesia, máy móc Trung Quốc chỉ có giá khoảng 40% thiết bị tương đương của Đức hoặc Nhật Bản, dù độ bền thấp hơn. Tuy nhiên, lợi thế chi phí này chưa đủ giúp doanh nghiệp nội địa cạnh tranh, khi quần áo trẻ em Trung Quốc được bán trực tuyến với giá khoảng 0,70 USD mỗi chiếc, so với 2 đến 3 USD của hàng Indonesia.

“Có cả mặt được và mặt mất,” Wirawasta nói. “Chúng tôi hưởng lợi từ máy móc của họ, nhưng lại chịu thiệt vì sản phẩm của họ.”

Không giúp hình thành năng lực công nghệ nội địa

Faris Abdurrachman, giám đốc điều hành tổ chức nghiên cứu Industrial Policy Lab tại Jakarta, dẫn một ví dụ khác: Ngành điện mặt trời.

Indonesia đã tăng mạnh xuất khẩu, chủ yếu sang Mỹ, sau khi doanh nghiệp Trung Quốc mang vốn và thiết bị đến. Nhưng giai đoạn bùng nổ chuyển thành suy giảm khi ngành này lọt vào tầm ngắm thuế quan của Washington. Trong khi đó, phụ thuộc quá mức vào máy móc nhập khẩu tiềm ẩn rủi ro, và bên mua phần lớn lại là doanh nghiệp Trung Quốc. “Vì vậy, điều này không nhất thiết giúp hình thành năng lực công nghệ trong nước,” Abdurrachman nói.

Điều đó cho thấy một rủi ro lớn với ASEAN: Khu vực có thể chủ yếu trở thành nơi lắp ráp, trong khi phần mà các nhà kinh tế gọi là “giá trị gia tăng” thuộc về Trung Quốc, bên cung cấp máy móc và linh kiện tiên tiến.

Tại hành lang Kinh tế phía Đông (EEC) sôi động của Thái Lan, đặc khu kinh tế trải qua ba tỉnh Chachoengsao, Chonburi và Rayong, sự hiện diện ngày càng lớn của Trung Quốc thể hiện rõ. Chi nhánh của một số ngân hàng quốc doanh lớn nhất Trung Quốc nằm cạnh siêu thị, quán trà và quán karaoke mang tên tiếng Trung.

Theo Chula Sukmanop, tổng thư ký Văn phòng EEC, sau khi các hãng xe điện Trung Quốc đặt cơ sở tại Rayong, nhiều doanh nghiệp sản xuất pin và phụ tùng cũng theo đến. Ông cho biết hơn 30 nhà sản xuất bảng mạch và linh kiện Trung Quốc, Đài Loan đã chuyển đến các khu công nghiệp tại Chonburi và Rayong trong năm 2024 và 2025, cung ứng cho cả ngành điện tử và xe điện.

Tại khu công nghiệp Amata City Rayong, doanh nghiệp Trung Quốc chiếm 46% vốn đầu tư năm ngoái, tăng từ 19% một thập kỷ trước. Ngược lại, tỉ trọng của Nhật Bản giảm từ 37% xuống 25%.

Các doanh nghiệp Trung Quốc mới đến là động lực chính, nhưng không phải duy nhất, thúc đẩy nhập khẩu tư liệu sản xuất từ nước này. Nhà sản xuất địa phương cũng mua hàng Trung Quốc. Ngay cả Toyota Motor Corp., hãng có nhà máy tại khu công nghiệp, cũng được đưa tin đã tăng mua hàng từ nhà cung cấp Trung Quốc. Theo Yasuo Tsutsui, giám đốc điều hành khối kinh doanh bất động sản của Amata tại Thái Lan, điều đó cho thấy các nhà cung cấp Trung Quốc hiện cạnh tranh bằng cả chất lượng lẫn giá cả.

Tất cả cho thấy sức bền của cỗ máy xuất khẩu Trung Quốc, ngay cả khi đối mặt với trở lực từ chiến tranh thương mại và phải bù đắp cho tăng trưởng yếu trong nước.

Trong báo cáo gần 200 trang công bố tuần này, các nhà kinh tế và chiến lược gia Morgan Stanley dự báo nền kinh tế lớn thứ hai thế giới sắp bước vào giai đoạn “phục hồi vĩ mô trên diện rộng,” cùng sự phục hồi của lợi nhuận doanh nghiệp. Một phần động lực đến từ đổi mới trong sản xuất nội địa, nhưng cũng từ khả năng xuất khẩu năng lực đó sang Đông Nam Á và những thị trường khác.

Trong những năm còn lại của thập kỷ, họ viết, “máy móc, linh kiện và bí quyết sản xuất của Trung Quốc sẽ ngày càng gắn sâu vào các nhà máy ở nước ngoài.”