Có một cách để hiểu những bế tắc trong chính sách đối ngoại của Donald Trump: ông nhìn thế giới như một chuỗi thương lượng, trong khi nhiều đối thủ của Mỹ lại hành động dựa trên niềm tin. Sự lệch pha này giải thích vì sao những tính toán tưởng như hợp lý lại liên tục vấp phải thực tế khó lường.

Hình ảnh đối lập với Trump thường được gợi nhắc qua Robert Mueller. Một người dành phần lớn cuộc đời cho phục vụ công, gắn bó với những giá trị như danh dự và nghĩa vụ. Khi ông qua đời, nhiều lời tưởng nhớ xoay quanh hai chữ chính trực. Phản ứng lạnh lùng của Donald Trump trước tin này không chỉ gây tranh cãi mà còn cho thấy khoảng cách trong cách nhìn về động lực con người.

Với Trump, hành vi thường gắn với lợi ích. Trong thế giới ấy, mọi thứ đều có thể quy đổi, mọi lập trường đều có thể thương lượng. Điều này từng mang lại lợi thế trong kinh doanh và thậm chí trong chính trị nội địa. Nhưng khi bước ra sân khấu quốc tế, giả định đó bắt đầu bộc lộ giới hạn.

Hãy nhìn vào Iran. Khi Mỹ gia tăng áp lực quân sự, kỳ vọng từ phía Trump dường như khá rõ: đối phương sẽ xuống thang để tránh tổn thất. Thực tế lại khác. Tehran không phản ứng theo logic chi phí lợi ích thuần túy. Họ hành động dựa trên sự kết hợp giữa niềm tin tôn giáo, lòng tự tôn dân tộc và cả sự thù địch lịch sử.

Những khẩu hiệu mang tính hy sinh của Iran, trong mắt Trump, có thể giống như một chiến thuật mặc cả. Nhưng với nhiều người trong hệ thống chính trị nước này, đó là tuyên ngôn nghiêm túc. Khi một bên coi lời nói là chiến lược đàm phán còn bên kia xem đó là cam kết, xung đột nhận thức là điều khó tránh.

Cách nhìn tương tự cũng xuất hiện trong vấn đề Ukraine. Việc Trump tỏ ra ngạc nhiên khi chưa thể thúc đẩy một thỏa thuận nhanh cho thấy ông đánh giá thấp yếu tố bản sắc và chủ quyền. Người Ukraine chiến đấu vì độc lập quốc gia. Ở phía bên kia, Vladimir Putin theo đuổi một tầm nhìn về vị thế của Nga trong lịch sử và địa chính trị. Khi hai bên đều đặt niềm tin lên trên lợi ích ngắn hạn, chiến tranh trở thành điều khó tránh.

Điều đáng chú ý là cách tiếp cận của Trump không hoàn toàn vô căn cứ. Trong nhiều trường hợp, ông đã đúng khi cho rằng con người sẵn sàng thỏa hiệp. Tại châu Âu, các tranh chấp thương mại từng kết thúc bằng nhượng bộ. Trong chính trường Mỹ, không ít nhân vật thay đổi lập trường để duy trì quyền lực hoặc ảnh hưởng.

Những trải nghiệm đó củng cố niềm tin rằng mọi thứ đều có thể thương lượng. Nhưng chính sự đúng đắn từng phần này lại khiến sai lầm trở nên nguy hiểm hơn. Khi áp dụng cùng một logic cho mọi tình huống, Trump dễ bỏ qua những trường hợp mà niềm tin đóng vai trò quyết định.

Phản ứng của Trung Quốc trước các biện pháp thuế quan là một ví dụ. Bắc Kinh không chọn lùi bước mà đáp trả tương xứng. Một cuộc đối đầu kéo dài cho thấy lợi ích quốc gia được đặt cao hơn chi phí kinh tế ngắn hạn. Điều tương tự diễn ra ở Ukraine và Iran, nơi các bên chấp nhận tổn thất để bảo vệ mục tiêu cốt lõi.

Một vấn đề khác nằm ở đội ngũ xung quanh Trump. Nếu có nhiều người thực sự hành động dựa trên lý tưởng, ông có thể phần nào hiểu được cách suy nghĩ của các đối thủ. Thực tế lại khác. Nhiều nhân vật nổi bật trong quỹ đạo của ông thay đổi lập trường theo hoàn cảnh. Một số đến từ thế giới kinh doanh, quen với logic lợi nhuận. Một số khác điều chỉnh quan điểm chính trị để phù hợp với môi trường mới.

Trong bối cảnh đó, tiếng nói của những người có niềm tin nhất quán trở nên hiếm hoi. Điều này khiến góc nhìn của chính quyền dễ nghiêng về cách tiếp cận thực dụng cực đoan, nơi mọi vấn đề đều được quy về trao đổi lợi ích.

Sự thực dụng này đôi khi mang lại hiệu quả ngắn hạn. Nó giúp đạt được thỏa thuận nhanh trong những tình huống ít ràng buộc về giá trị. Nhưng trong một thế giới mà nhiều quốc gia vận hành dựa trên ý thức hệ, lịch sử và bản sắc, cách tiếp cận ấy bộc lộ hạn chế rõ rệt.

Có thể xem Trump như một người theo chủ nghĩa duy vật trong chính trị quốc tế. Ông tin rằng động lực kinh tế là yếu tố chi phối hành vi. Trong nhiều trường hợp, điều đó đúng. Nhưng khi đối mặt với các hệ thống chính trị đặt niềm tin lên hàng đầu, giả định này trở nên thiếu sót.

Hệ quả là những tính toán sai lệch. Khi đánh giá thấp mức độ cam kết của đối phương, chiến lược dễ rơi vào thế bị động. Khi kỳ vọng đối phương hành xử theo logic của mình, mọi diễn biến ngoài dự đoán đều trở thành bất ngờ.

Thế giới hiện tại không thiếu những xung đột được nuôi dưỡng bởi niềm tin. Từ chủ nghĩa dân tộc đến tôn giáo, từ ký ức lịch sử đến tham vọng địa chính trị, các yếu tố phi vật chất vẫn đóng vai trò lớn. Bỏ qua chúng đồng nghĩa với việc nhìn nhận thực tế qua một lăng kính không đầy đủ.

Bài học rút ra có lẽ khá đơn giản nhưng không dễ chấp nhận. Trong quan hệ quốc tế, tiền bạc và lợi ích vật chất luôn quan trọng. Song chúng không phải là tất cả. Có những giới hạn mà thương lượng khó chạm tới. Có những giá trị mà con người sẵn sàng bảo vệ bằng mọi giá.

Với một nhà lãnh đạo quen với thế giới của những thương vụ, điều này có thể là nghịch lý. Nhưng chính nghịch lý đó đang định hình lại cách các xung đột diễn ra. Và trong bối cảnh ấy, một nhận thức rõ ràng hơn về động lực con người có thể là yếu tố quyết định giữa thành công và bế tắc.