Các quốc gia trên khắp châu Á đang tìm cách giành lợi thế và lựa chọn những cách tiếp cận khác nhau khi đáp lại lời kêu gọi của Tổng thống Mỹ Donald Trump rằng họ nên tự đảm bảo việc mở lại eo biển Hormuz, trong bối cảnh nền kinh tế ngày càng bị gián đoạn hơn.

Khi xung đột bước sang tháng thứ hai, các chính phủ từ Ấn Độ đến Philippines đang đàm phán với Iran để đảm bảo tàu thuyền được lưu thông an toàn, đồng thời hình thành các nhóm nhỏ nhằm tìm kiếm giải pháp ngoại giao, thậm chí là trao đổi lợi ích. Một số đồng minh của Mỹ như Nhật Bản đang cân nhắc tham gia sáng kiến do London dẫn đầu với khoảng 35 quốc gia nhằm khôi phục tự do hàng hải tại tuyến đường mà chỉ vài tuần trước còn vận chuyển khoảng một phần tư lượng dầu giao dịch bằng đường biển của thế giới.

Trong khi đó, các nước khác như Pakistan và Trung Quốc đưa ra những đề xuất hòa bình riêng khi Iran vẫn kiểm soát chặt chẽ tuyến vận tải chiến lược này. Trong bài phát biểu hiếm hoi trước toàn quốc tối thứ Tư, ông Trump cho rằng hoạt động thương mại sẽ sớm thuận lợi trở lại trong vài tuần tới, đồng thời khẳng định eo biển sẽ “chắc chắn” được mở lại để Iran có thể bán dầu.

Sau khi ông Trump trước đó ám chỉ cuộc chiến có thể kết thúc với việc tuyến đường này bị phong tỏa, Ngoại trưởng Anh Yvette Cooper sẽ chủ trì một cuộc họp trực tuyến vào thứ Năm với các đối tác từ Pháp, Canada và UAE để thảo luận kế hoạch mở lại eo biển. Người phát ngôn chính phủ Nhật Bản cho biết Tokyo đang cân nhắc tham gia, cùng với các đối tác khác của Mỹ tại châu Á như Hàn Quốc và Úc.

Cuộc họp dự kiến sẽ thảo luận cách phối hợp ngoại giao, các biện pháp gây sức ép kinh tế như trừng phạt, và cả khả năng đặt ra điều kiện cho phương án quân sự nếu thực sự cần thiết. Tuy nhiên, khả năng các nước châu Á tham gia hành động quân sự là không cao, kể cả Nhật Bản, do bị ràng buộc bởi hiến pháp không cho phép triển khai lực lượng ra nước ngoài.

Cho đến nay, châu Á vẫn chưa có phản ứng thống nhất. Sự phối hợp giữa các nước ở khu vực này mới chỉ dừng ở những lời kêu gọi chấm dứt xung đột theo từng nhóm nhỏ. Một phần nguyên nhân là các nước châu Âu đã phối hợp chặt chẽ khi tham vấn về cuộc chiến với Iran. Trong khi đó, tại châu Á, sự thiếu tin cậy giữa các quốc gia, đặc biệt là giữa hai nền kinh tế lớn là Trung Quốc và Nhật Bản, đang hạn chế khả năng hành động chung.

Ấn Độ, quốc gia đang trực tiếp đàm phán với Iran để bảo đảm tàu thuyền của mình đi lại an toàn, không ủng hộ việc Tehran kiểm soát eo biển, nhưng muốn tận dụng các diễn đàn đa phương như Liên Hiệp Quốc để gây sức ép buộc Iran mở lại tuyến đường. Giới chức New Delhi cũng lo ngại căng thẳng có thể leo thang nếu ông Trump thực hiện lời đe dọa chiếm đảo Kharg.

Theo ông William Klein, người từng làm việc hơn hai thập kỷ trong ngành ngoại giao Mỹ, việc đàm phán với Iran để đảm bảo vận chuyển hàng hóa có thể là giải pháp tạm thời. Tuy nhiên, không nước nào cảm thấy yên tâm nếu một quốc gia nắm quyền kiểm soát eo biển Hormuz trong thời gian dài.

“Nhiều nước có thể ủng hộ một lệnh ngừng bắn cho phép eo biển mở lại, ngay cả khi Iran vẫn duy trì khả năng kiểm soát trên thực tế”, ông Klein, hiện là đối tác tư vấn tại FGS Global ở Berlin, nhận định. “Tuy nhiên về dài hạn, có thể kỳ vọng các nỗ lực phối hợp nhằm thiết lập những rào cản đủ lớn để ngăn Iran sử dụng đòn bẩy này đối với hoạt động hàng hải tại đây.”

Khi khủng hoảng kéo dài, nhiều quốc gia châu Á cam kết tăng cường hợp tác năng lượng với các đối tác ngoại giao thân thiết. Ấn Độ cung cấp nhiên liệu cho các nước láng giềng như Sri Lanka và Bangladesh, trong khi Trung Quốc những ngày gần đây xuất khẩu dầu diesel và các loại nhiên liệu khác sang những quốc gia Đông Nam Á đang thiếu hụt năng lượng.

Một doanh nghiệp dầu khí được chính phủ Nhật Bản hậu thuẫn đang thảo luận thỏa thuận trao đổi với Ấn Độ để hoán đổi LPG lấy naphta và dầu thô, theo một báo cáo của Reuters dẫn tài liệu nội bộ của chính phủ Nhật.

Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi cũng đã điện đàm với lãnh đạo Philippines, Malaysia và quần đảo Marshall. “Hợp tác quốc tế là yếu tố then chốt để đảm bảo an toàn hàng hải tại eo biển Hormuz và hạ nhiệt căng thẳng sớm nhất có thể”, bà nói trước quốc hội vào cuối tháng 3.

“Nếu không phối hợp với các quốc gia hoàn toàn đồng thuận về lập trường, quá trình này sẽ trở nên phức tạp hơn”, ông Masafumi Ishii, cựu nhà ngoại giao Nhật Bản, nhận định. “Nhật Bản có thể tận dụng cơ hội này để cải thiện quan hệ với Trung Quốc, nhưng điều đó vẫn rất phức tạp.”

Thay vào đó, Trung Quốc đã phối hợp với Pakistan đưa ra lời kêu gọi ngừng bắn ngay lập tức và bảo đảm an toàn cho hoạt động hàng hải qua eo biển, như một phần của đề xuất năm điểm nhằm khôi phục hòa bình và ổn định tại Vùng Vịnh và Trung Đông.

Nhiều chính phủ trong khu vực cũng tìm cách duy trì các kênh ngoại giao với Iran. Hàn Quốc tránh lên án gay gắt bất kỳ bên nào, trong khi Nhật Bản để ngỏ khả năng duy trì liên lạc nếu chính quyền hiện tại vẫn tồn tại.

“Tình hình hiện nay có thể mở ra cơ hội để ngoại giao Nhật Bản lấy lại vai trò”, ông Koichiro Tanaka, cựu nhà ngoại giao hiện là giáo sư tại Đại học Keio ở Tokyo, nhận định. Ngay cả khi không đóng vai trò chủ động, “ít nhất chúng ta vẫn có một kênh liên lạc”, ông nói.

Việc Trung Quốc ngày càng phụ thuộc vào năng lượng từ Trung Đông đang làm dấy lên kỳ vọng nước này sẽ đóng vai trò trong việc đảm bảo an ninh khu vực. Tuy nhiên, Bắc Kinh cho thấy ít sẵn sàng dấn sâu.

“Họ dường như không có đủ sự linh hoạt về ngoại giao, cũng không thực sự muốn đứng ở trung tâm của một thỏa thuận”, ông Richard McGregor, chuyên gia cao cấp tại Viện Lowy ở Sydney, nhận xét. “Trung Quốc tự xem mình là biểu tượng của sự ổn định trong một thế giới hỗn loạn dưới thời ông Trump, nhưng đôi khi sự ổn định đó chỉ đơn giản là sự trì trệ khép kín.”

— Với sự hỗ trợ của Dan Strumpf, Soo-hyang Choi, Sakura Murakami, và Colum Murphy