Xuất khẩu thuỷ sản Việt Nam tháng 7 đạt 1,02 tỉ USD, tăng 4,8% so với cùng kỳ, tháng thứ bảy liên tiếp vượt mốc 1 tỉ USD. Theo chia sẻ buổi giới thiệu triển lãm Vietfish diễn ra tại TP.HCM vào cuối tháng 8, bà Lê Hằng, phó tổng thư ký hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thuỷ sản Việt Nam (VASEP), một phần lực đẩy đến từ việc doanh nghiệp gấp rút xuất hàng sang Mỹ trước khi mức thuế mục 301 có hiệu lực từ 24.7.

Phân hoá rõ rệt 

Trong các mặt hàng chiếm tỉ trọng lớn, mặt hàng tôm tăng trưởng hơn 4%% so với cùng kỳ, nhờ nhu cầu tiêu thụ tôm hùm từ thị trường Trung Quốc. Cá tra, mặt hàng đứng thứ 3 về tỏ trọng đóng góp giảm 6,1% giá trị xuất khẩu trong tháng 7, sau nửa đầu năm tăng tốc mạnh. Cá ngừ, mặt hàng đứng thứ 4 về tỉ lệ đóng góp gần như đi ngang.

Ngược lại, nhóm nhuyễn thể và các loại có vỏ dù đóng góp khiêm tốn trong tỉ trọng xuất khẩu nhưng ghi nhận tăng trưởng tích cực hơn. 

Mức độ phân hoá cũng diễn ra khá rõ giữa các thị trường. Trung Quốc và HongKong là hai thị trường có tăng trưởng tốt nhất, đạt hơn 20% so với cùng kỳ, thị trường Mỹ tăng nhẹ 6%. Trung Đông, khu vực Đông Nam Á và châu Âu ngược lại ghi nhận giảm tốc trung bình 10% so với cùng kỳ về giá trị nhập khẩu thuỷ sản từ Việt Nam

Lũy kế bảy tháng đầu năm, kim ngạch xuất khẩu đạt 6,78 tỉ USD, tăng 11,5% so với cùng kỳ 2025.

Chiếm tỉ trọng khiêm tốn, các nhóm cua, ghẹ và nhuyễn thể có mức tăng trưởng tích cực nhất. Cả ba nhóm này tăng từ 14 - 29,5% so với cùng kỳ.

Tôm tiếp tục là nhóm hàng đứng đầu về thị phần, tăng hơn 10% so với cùng kỳ. Cá tra và nhóm các loại cá khác cũng ghi nhận tăng nhẹ. Riêng cá ngừ là nhóm duy nhất sụt giảm về giá trị. 

Trung Quốc và Hong Kong nổi lên là đầu tàu tăng trưởng rõ nhất, tiếp theo là khối CPTPP, trong khi Mỹ gần như đi ngang và EU tiếp tục giảm.

Cá tra tương đối ổn định nhờ thị phần lớn và ít chịu áp lực cạnh tranh trực tiếp, trong khi cá ngừ và nhóm hải sản khai thác đối mặt khó khăn kép về nguyên liệu lẫn hồ sơ tuân thủ.

“Kết quả tháng 8 sẽ bắt đầu hé lộ rõ hơn về tác động của thuế quan tới hoạt động xuất khẩu,” bà Hằng chia sẻ. 

Nửa cuối năm: Bảo vệ biên lợi nhuận

VASEP đưa ra ba kịch bản cho xuất khẩu thuỷ sản Việt Nam năm 2026, tuỳ vào các biến động kinh tế bên ngoài. Ở kịch bản cơ sở, mà bà Hằng đánh giá là khả thi nhất, thuỷ sản đạt giá trị xuất khẩu khoảng 12 - 12,3 tỉ USD, tương ứng tăng 8-10% so với cùng kỳ. 

Ở kịch bản thận trọng, xuất khẩu sẽ đạt khoảng 11,8 tỉ USD và kịch bản tích cực là tiến sát mốc 13 tỉ USD, tuy nhiên, VASEP đánh giá khả năng kịch bản tích cực xảy ra là tương đối thấp. Bà Hằng cũng lưu ý, ở kịch bản cơ sở, mức tăng trưởng của ngành thuỷ sản sẽ thấp hơn mục tiêu tăng trưởng 12% mà chính phủ đề ra. 

Ông Nguyễn Hoài Nam, tổng thư ký VASEP đánh giá trong bối cảnh chi phí đầu vào leo thang từ cước vận tải đến chi phí sản xuất, một mức tăng trưởng “dưới 5% trong năm nay là coi như không tăng.” Ông Nam cho biết, mức tăng trưởng 9-10% ở kịch bản cơ sở được VASEP tính toán và dự báo dựa trên bối cảnh thị trường có cơ hội nhưng vẫn rất nhiều thách thức, đặc biệt ở hai thị trường lớn là Mỹ và châu Âu. 

Bà Lê Hằng đưa ra ba nhóm thách thức chính trong nửa cuối năm đối với ngành thuỷ sản. 

Thách thức đầu tiên là mức thuế theo mục 301, Việt Nam hiện chịu mức thuế đối ứng 12,5%, cao hơn khoảng 2,5 điểm phần trăm so với Ecuador, Ấn Độ và Indonesia. Điều này giảm sự cạnh tranh của Việt Nam với các đối thủ đang cùng xuất khẩu các mặt hàn g tôm, cá ngừ đóng hộp vào Mỹ. Riêng cá ngừ đóng hộp có thể phải gánh tổng mức thuế lên tới 30-50% khi cộng dồn với các sắc thuế khác đang áp dụng tại Mỹ, khiến biên lợi nhuận của doanh nghiệp xuất khẩu vào thị trường này bị thu hẹp đáng kể.

Thách thức tiếp theo đến từ siết chặt các quy tắc xuất xứ ở những thị trường trọng điểm như quy định COA/MMPA ở Mỹ sẽ ảnh hưởng tới cá ngừ và các mặt hàng hải sản. Tại EU, quy định yêu cầu nhà xuất khẩu nộp giấy chứng nhận khai thác qua hệ thống điện tử (CATCH) và thẻ vàng IUU tiếp tục làm tăng chi phí và thời gian tuân thủ, đặc biệt với cá ngừ, mực, bạch tuộc và nhuyễn thể. 

Riêng Trung Quốc, thị trường tăng trưởng nhanh nhất của ngành, các quy định kiểm soát nhập khẩu của GACC ngày càng chặt về đăng ký doanh nghiệp và truy xuất nguồn gốc lại đang tác động đến chính nhóm hàng đang dẫn dắt tăng trưởng như tôm, cá tra, cua và thủy sản sống, khiến cho động lực tăng trưởng chính của cả ngành trong nửa cuối năm có thể gặp rủi ro.

Cuối cùng là chi phí đầu vào tăng cao, đặc biệt là chi phí vận tải. Theo bà Hằng, giá bột cá, nguồn nguyên liệu đầu vào quan trọng cho ngành nuôi trồng đang tăng do nguồn cung sản xuất và xuất khẩu từ EU thu hẹp, cộng với chi phí logistics leo thang, đang ảnh hưởng trực tiếp đến chi phí sản xuất của doanh nghiệp chế biến.

Khi giá bán khó tăng tương ứng do sức ép cạnh tranh từ các quốc gia đối thủ, sức mua nhiều khả năng sẽ đi ngang hoặc giảm, biên lợi nhuận của doanh nghiệp xuất khẩu nhiều khả năng sẽ tiếp tục bị thu hẹp trong những tháng tới.

Đà tăng trưởng nửa cuối năm cũng sẽ tiếp tục phân hóa mạnh giữa các ngành hàng thay vì đi lên đồng đều. Tôm được dự báo vẫn tăng nhưng biên lợi nhuận sẽ tiếp tục bị bào mòn bởi thuế quan Mỹ và sức ép cạnh tranh từ Ecuador. Cá tra có triển vọng ổn định hơn nhờ khoảng trống nguồn cung cá thịt trắng (whitefish) trên thị trường quốc tế và nhu cầu protein giá hợp lý gia tăng. Ngược lại, cá ngừ khó có thể bứt phá nếu áp lực thuế quan tại Mỹ và các quy định của EU chưa được nới lỏng. 

Động lực tăng trưởng chính của cả ngành trong những tháng còn lại của năm sẽ tiếp tục đến từ thị trường Trung Quốc và Hong Kong, khối CPTPP, cùng nhóm hàng chế biến sâu, trong khi Mỹ và EU nhiều khả năng vẫn đi ngang hoặc phục hồi chậm.

Trong lúc thị trường nhiều biến động từ địa kinh tế, vẫn có một số thị trường quốc tế ngoài thị trường truyền thống thể hiện mối quan tâm với thuỷ sản Việt Nam. Bà Tô Thị Tường Lan, phó tổng thư ký VASEP cho biết triển lãm năm nay lần đầu tiên có các công ty từ Na Uy và Thổ Nhĩ Kỳ, những doanh nghiệp lớn trong ngành thuỷ sản. 

Đây cũng là năm đầu tiên VASEP sẽ tổ chức các hoạt động hỗ trợ doanh nghiệp thuỷ sản giới thiệu sản phẩm tới thị trường nội địa - vốn chỉ chiếm 10% tổng giá trị của toàn ngành qua hình thức livestream trên nền tảng của đối tác là Foodmap. Dù vậy, theo VASEP, việc chuyển hướng vào thị trường nội địa không đơn giản, do doanh nghiệp xuất khẩu vốn quen với hệ thống phân phối khác biệt hoàn toàn và còn thiếu chính sách hỗ trợ bài bản cho quá trình chuyển đổi này.