Có những khoảnh khắc khiến người ta cảm nhận rõ trật tự địa chính trị đang thay đổi ngay dưới chân mình. Thời khắc đó đã tới khi nhiệm kỳ thứ hai của Tổng thống Donald Trump bắt đầu. Thế giới mà ông Trump tiếp quản trước đây được xây dựng chủ yếu dựa trên uy tín và sức mạnh của Mỹ. Một năm sau, sức mạnh đó vẫn còn.

Tuy nhiên, những gì Mỹ thể hiện tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới ở Davos, Thụy Sĩ trong tuần này cho thấy uy tín của nước này đang dần tan biến.

Tháng 11 năm ngoái, tôi từng viết về “hàng rào phòng vệ toàn cầu”, khi các quốc gia tìm cách xây dựng năng lực mới và các liên kết mới để tự bảo vệ mình. Bước sang năm 2026, quá trình này sẽ tăng tốc khi các nước chạy đua để giảm sự phụ thuộc vào một nước Mỹ ngày càng khó lường. Ngay cả các đồng minh của Mỹ cũng bắt đầu tìm cách kiềm chế chính sức mạnh của Washington.

Hệ thống quốc tế hiện nay mang đậm dấu ấn Mỹ. Washington dẫn dắt các liên minh điều phối trật tự tại những khu vực then chốt. Mỹ sở hữu đồng tiền dự trữ toàn cầu chủ chốt và đảm nhận vai trò răn đe hạt nhân thay cho cộng đồng các nền dân chủ. Trong nhiều thập kỷ, Mỹ đã cung cấp các lợi ích công như tự do hàng hải, đồng thời chỉ đạo các chiến dịch chống khủng bố và nhiều mối đe dọa khác. Trật tự thế giới hiện đại được nước Mỹ định hình theo cách đó.

Phần lớn trật tự này vẫn tồn tại, nhưng niềm tin dành cho nó đang rạn nứt. Nhiều chính quyền châu Âu nghi ngờ liệu nước Mỹ dưới thời ông Trump còn là một đối tác đáng tin cậy hay không. Quan hệ với các đồng minh ở châu Á nhìn chung vẫn ổn định, nhưng lo ngại về hướng đi của Washington cũng đang gia tăng.

Khi ông Trump liên tiếp tung ra các biện pháp thuế quan, thể hiện thái độ coi thường luật pháp quốc tế và tìm cách giành lãnh thổ từ tay đồng minh, việc phụ thuộc vào một siêu cường như vậy dần trở thành gánh nặng nghiêm trọng. Chính trong bối cảnh đó, “hàng rào phòng vệ toàn cầu” bắt đầu được dựng lên.

Những mối quan hệ đối tác mới, cả về chiến lược lẫn kinh tế, đang dần hình thành. Thỏa thuận thương mại giữa EU và khối Mercosur ở Mỹ Latin đã được đàm phán suốt nhiều năm, nhưng việc hoàn tất trong tháng này là phản ứng trực tiếp trước chính sách của ông Trump. Các nước Nam Mỹ muốn đa dạng hóa quan hệ thương mại để đối phó với một nước Mỹ khó đoán hơn, trong khi châu Âu buộc phải tìm kiếm các lựa chọn kinh tế mới khi căng thẳng xuyên Đại Tây Dương leo thang.

Với lo ngại trước một tổng thống khó lường và thiên về giao dịch, Ả Rập Xê Út đã ký hiệp ước quốc phòng với Pakistan vào mùa Thu năm ngoái. Trên khắp khu vực Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương, các quốc gia đang tăng cường hợp tác an ninh như một biện pháp đề phòng khả năng Mỹ sẽ giảm mức độ can dự trong thời gian tới.

Xu hướng này cũng xuất hiện trong lĩnh vực vũ khí. Những quốc gia từng dựa nhiều vào vũ khí Mỹ nay muốn có thêm lựa chọn. Đức đang dần chuyển từ mua vũ khí Mỹ sang mua sản phẩm trong nước và châu Âu. Ngay cả trước khi ông Trump đe dọa Greenland, Đan Mạch đã chọn hệ thống phòng thủ tên lửa Pháp và Ý thay vì hệ thống Patriot do Mỹ sản xuất. Khi “kho vũ khí của nền dân chủ” không còn đáng tin cậy, các kho vũ khí châu Âu buộc phải tự lực.

Tự lực tự cường đang trở thành phương châm của thời điểm hiện tại. Các đồng minh của Mỹ tại châu Âu và Tây Thái Bình Dương tăng chi tiêu quốc phòng dưới sức ép từ Washington. Đồng thời, họ cũng chuẩn bị cho khả năng phải tự xoay xở trong tương lai.

Gần đây, một số quốc gia châu Âu, gồm Pháp, Đức, Thụy Điển và cả đồng minh thân cận nhất của Mỹ là Anh, đã tìm cách răn đe ông Trump bằng việc điều động các lực lượng quân sự mang tính biểu tượng tới Greenland. Đây là điều từng bị xem là phi lý trong quá khứ. Canada được cho là cũng đang xây dựng các kịch bản dự phòng để đối phó với khả năng bị Mỹ tấn công vũ trang.

Nếu Washington tỏ ra mệt mỏi với các cam kết liên minh và đồng thời theo đuổi tham vọng chiếm đoạt lãnh thổ của quốc gia khác, thế giới nhiều khả năng sẽ phản ứng bằng các biện pháp răn đe và đa dạng hóa ở mức độ cực đoan hơn. Hệ quả có thể bao gồm cả sự lan rộng của vũ khí hạt nhân. Các chiến lược “phòng vệ hạt nhân” hiện đã được thảo luận nghiêm túc tại nhiều quốc gia.

Một số đồng minh bị Mỹ “xa lánh” thậm chí bắt đầu xem xét lại quan hệ với đối thủ lớn nhất của Washington là Trung Quốc. Tuần trước, Thủ tướng Canada Mark Carney đã đến Trung Quốc để xây dựng một “quan hệ đối tác chiến lược” mới, đồng thời phá vỡ bức tường thuế quan Bắc Mỹ đối với xe điện Trung Quốc. Tại Davos tuần này, ông Carney kêu gọi các cường quốc tầm trung tìm kiếm “con đường thứ ba” giữa Washington và Bắc Kinh.

Theo học giả Ivan Krastev, ông Trump đang “khiến thế giới ngày càng có cảm tình với Trung Quốc hơn.” Với nhiều người trên toàn cầu, Bắc Kinh hiện trông có tầm ảnh hưởng và đáng tin cậy hơn so với thời điểm ông Trump nhậm chức Tổng thống Mỹ vào đầu năm 2025.

Dù vậy, chiến lược phòng vệ này không hề dễ dàng và tiềm ẩn nhiều rủi ro. Trong ngắn hạn, không có biện pháp nào có thể thay thế hoàn toàn sự bảo hộ của Mỹ. Vì thế, các nước NATO vừa nỗ lực kéo Washington tham gia vào Ukraine như một phần của lực lượng ổn định hậu chiến, vừa cố gắng ngăn Mỹ can dự vào Greenland.

Việc phát triển vũ khí hạt nhân vừa tốn kém vừa rủi ro, lại không quá thuyết phục về mặt chính trị. Khả năng hành động thống nhất của EU tiếp tục bị cản trở bởi bất đồng trong các vấn đề ngoại giao và an ninh then chốt. Ngoại trừ canh bạc với Bắc Kinh của ông Carney, thế giới không có lựa chọn nào dễ chịu hơn. Với nhiều quốc gia, cả Nga lẫn Trung Quốc đều khắc nghiệt hơn Mỹ rất nhiều.

Về phần mình, ông Trump thường trừng phạt những ai dám làm trái ý ông. Ông yêu cầu các đồng minh mua thêm vũ khí Mỹ, đồng thời đe dọa trừng phạt những nước tìm cách giảm sự phụ thuộc vào đồng USD.

Thế giới sẽ bước vào một giai đoạn bất ổn nghiêm trọng nếu các cấu trúc an ninh, kinh tế và chính trị mới không kịp hình thành trước khi các cấu trúc cũ tan rã. Chính vì vậy, xu hướng phòng vệ nhiều khả năng sẽ còn mạnh mẽ hơn trong năm 2026.

Cuối tuần trước, ông Trump hé lộ khả năng sử dụng biện pháp cưỡng ép với Greenland khi đe dọa sẽ áp thuế trừng phạt lên tám quốc gia châu Âu nếu họ không giao hòn đảo này cho Mỹ. Trước phản ứng tiêu cực của thị trường, ông Trump có thể sẽ lùi bước. Tuy nhiên, ông đang cho thế giới thấy một viễn cảnh trong đó Mỹ gia nhập hàng ngũ các cường quốc sẵn sàng vẽ lại bản đồ thế giới bằng nắm đấm. Chính kịch bản đó khiến nhu cầu đa dạng hóa chiến lược trở nên cấp bách hơn và có thể biến “hàng rào phòng vệ toàn cầu” thành những vết rạn nứt thực sự.